هەڵوێستی ئەمریكا و ئێران سەبارەت بە كۆڕەوی خەڵكی كوردستان و بڕیاری 688 ی نەتەوەیەكگرتووەكان

المؤلفون

  • Yasen Xalid Hassan بەشی مێژوو، کۆلێژی زانستە مرۆییەکان، زانکۆی سلێمانی، سلێمانی،هەرێمی کوردستان، عێراق
  • Yasin Azam Ali بەشی مێژوو، كۆلێژی زانستە مرۆڤایەتییەكان، زانكۆی سلێمانی، سلێمانی، هەرێمی كوردستانی، عێراق

DOI:

https://doi.org/10.21928/juhd.v9n3y2023.pp81-88

الكلمات المفتاحية:

كوردستانی عێراق، ئەمریكا، ئێران، كۆڕەو، بڕیاری 688ی نەتەوەیەكگرتووەكان

الملخص

لە دوای ڕاپەڕینی خەڵكی كوردستان و ڕزگاركردنی شار و شارۆچكەكانی كوردستان لە بەهاری 1991دا، حكومەتی عێراق، بڕیاریدا بە زەبری هێز جارێكی دیكە ئەو ناوچانە بخاتەوە ژێر كۆنترۆڵی خۆی. ئەم بڕیارە كۆڕەوی ساڵی 1991 لێكەوتەوە و كارەساتێكی مرۆیی بەدوای خوێدا هێنا، تا ئەو ڕادەیەی كە وڵاتانی ناوچەكە و جیهان هاتنە دەنگ، لە ئەنجامدا نەتەوە یەكگرتووەكان بڕیاری 688ی بەسەر عێراقدا سەپاند. پرسیاری سەرەكی ئەم توێژینەوە ئەوەیە كە ئەمریكا و ئێران چ ڕۆڵێكیان لە یارمەتیدانی خەڵكی كوردستان لە دوای ئاوارە بوونیان هەبوو؟  هەڵوێستیان سەبارەت بە بڕیاری 688ی نەتەوە یەكگرتووەكان چی بوو؟ ڕێبازی ئەم توێژینەوەیە وەسفی-شیكارییە و پشتی بە سەرچاوەكانی كتێبخانە بە تایبەتی توێژینەوە و بیرەوەرییەكان، ڕۆژنامەكانی هاوچەرخی ڕووداوەكان، هەروەها چاوپێكەوتن لەگەڵ كەسایەتییە سیاسییەكان بەستووە. گریمانەی توێژینەوەكە بریتییە لەوەی ئامانجی هەریەك لە وڵاتانی ئێران و ئەمریكا، لە یارمەتیدانی كورد، گەیشتن بە ئامانج و بەرژەوەندییە تایبەتییەكانی خۆیان بوو.

المراجع

سەرچاوە كوردییەكان

ئەحمەد، زوبێر ڕەسوڵ ،(2020)، بنەمای پەیوەندیەكانی هەرێمی كوردستان و وڵاتەیەكگرتووەكانی ئەمریكا، گۆڤاری توێژەر، بەرگی سێیەم، ژمارە3.

حەمە كەریم، هێرش عەبدوڵلا، (2013)، پەیوەندیە سیاسیەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و دەوڵەتانی دراوسێ ئێران و توركیا و سوریا 1991-2003، ناوەندی ڕۆشنبیر و هونەری ئەندێشە، چاپخانەی تاران، ئێران.

داغڵی، فەیسەڵ، (بێ ساڵی چاپ)، براكوژی-شەڕی ناوخۆی كورد( پەلامارییەكانی پەدەكە،یەنەكەو سوپای توركبۆ سەر پەكەكە)، وەرگێڕانی ڕێبوار هەمەوەندی، بێ شوێنی چاپ.

ڕەشید، سەڵاح ،( 2022)، بروسكەنامە، نامە و بروسكەی نێوان مام جەلال، مەسعودبارزانی و نەوشیروان مستەفا 1990-2009، لە بڵاوكراوەكانی ناوەندی ڕۆشنبیری ئەدیبان، سلێمانی.

ڕەشید، سەڵاح،( 2017)، مام جەلال-دیداری تەمەن- لە لاوێتیەوە بۆ كۆشكی كۆماری، بەرگی یەكەم، چاپی یەكەم، چاپخانەی كارۆ.

عەبدولقادر، فەرەیدونن، (2020)، هەڵۆسوورەكانی قەندیل، چاپی دووەم، چاپخانەی دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، سلێمانی.

كوردە، عبدالرحمن علی،( 2018)، كۆمەڵەی فریاكەوتنی كوردستان، باڵی خێرخوازی بەرەی كوردستانی و هەندێ لە بیرەوەریەكانم، چاپخانەی ڕۆژهەڵات، هەولێر.

لازاریف م.س.......ئەوانیتر، (2008)، مێژووی كوردستان، وەرگێڕانی بۆ عەرەبی عبد حاجی، وەرگێڕانی بۆ كوردی، هوشیار عبدالله سەنگاوی، چاپی دووەم، دەزگای چاپ و بڵاوكردنەوەی ڕۆژهەڵات، هەولێر.

محۆ، لوقمان ، نەهمە،مایكێل ،(2011)، مێژوو میراتی پشتیوانی ولایەتەیەكگرتووەكانی ئەمریكا لە كورد، لەكتێبی سیاسەتی ئەمریكا لە كوردستان لەڕوانگەی پسپۆڕانی ڕۆژئاوایی، ئامادەكردن و وەرگێڕانی، وریا ڕەحمانی، چاپخانەی ڕۆشنبیری، هەولێر.

مك داول، دیوید،( 20008)، مێژووی هاوچەرخی كورد، وەرگێڕانی بۆفارسی، ئیبراهیم یونسی، وەرگێڕانی بۆ كوردی، حامید ڕەشیدی ڕەزرا، چاپی ئەلیكترۆنی.

میهۆ، لوكمان ،( 2009)، كورد و كوردستان لە بەڵگەنامە نهێنیەكانی ئەمریكادا(بەشی یەكەم، كوردستانی عێراق)، وەرگێڕانی ، وریا رەحمانی،دەزگای چاپ و بڵاوكرنەوەی ڕۆژهەڵات، هەولێر.

سەرچاوە عەڕەبییەكان

جالیان، جیرارد ،( 2012)، شعب بلا وطن، الكرد وكردستان، ترجمة، عبدالسلام النقشبندی، مطبعة اراس، اربیل.

الحمدانی، حامد ، (2011)، صدام والفخ الامریكی، غزو الكویت وحرب الخلیج الثانیة(1990-1991)، مركز المحروسة للطباعة والنشر، القاهرة.

خاروداكی، ماریانا، (2011)، الكرد والسیاسة الخارجیة الامریكیة العلاقات الدولیة فی الشرق الاوسط منذ 1945، ترجمة، خلیل الجیوسی، دار لافارابی، بیروت لبنان.

الدهان، ناجی خلیفة جاسم ،( 2022)، كی لا یظلمنا التاریخ، الدفاع الجوی العراقی فی مواجهة احدث قدرات جویة عالمیة لفترة 1991-2003، دار الاكادیمیون للنشر والتوزیع، الاردن.

راندال، جوناثان ،(2007)، امة فی شیقاق،دروب كردستان كما سلكتها، ترجمة، فادی حمود، دار النهار للنشر، بیروت.

السلمی، احمد سلیمان،( 2015)، الورقة الكردیة فی ید قوی العالمیة، مركز دراسات الاستراتیجیة لشۆن العالم الاسلامی، نسخة الكترونیة.

العزاوی، دهام محود،( 2009)، الاحتلال الامریكی للعراق وابعاد الفیدرالیة الكردیة، دار العربیة للعلوم الناشرون، مركز الجزیرة للدراسات، دوحة.

عونی، دریة، (1993)، عرب واكراد خصام ام وئام، دار الهلال، مصر.

عیسا، حامد محمود، (2005)، القضیة الكردیة فی العراق من الاحتلال البریطانی الی الغزو العراق 1914-2004، مكتبة مدبولی، عربیە للطباعة والنشر، القاهیرە.

مخول، موسی ،( 2013)، الاكراد من العشیڕە الی الدولة، بیسان للنشر والتوزیع والاعلام، بیروت، لبنان.

هاشم، جواد،( 2017)، مذكرات وزیر عیراقی، ذكریات فی السیاسة العراقیة 1967-2000، دار المدی.

سەرچاوە ئینگلیزییەكان

Peter j. Lambert,( 1997) THE UNITED STATES AND THE KURDS: CASE STUDIES IN UNITED STATES ENGAGMENT, NAVAL POSTGRADUATE SCHOOL Monterey. California, Phebe Marr, Ibrahim al-Marashi, (2017) THE MODERN, HISTORY OF IRAQ, California State University, San Marcos.

Sebastian Bauer, Kurdish political parties in Irak, in Book THE KURDS, History - Religion - Language – Politics, Published by, Wolfgang Taucher, Mathias Vogl, Peter Webinge, Print Austrian Federal Ministry of the Interior

چاوپێكەوتن

چاوپێكەوتنی توێژەر لەگەڵ، سەعدی ئەحمەد پیرە، ئەندامی مەكتەب سیاسی یەكێتی نیشتیمانی كوردستان، شوێن، مەكتەبی سیاسی یەكێتی نییشتیمانی كوردستان، سلێمانی، بەروار 3/7/2022.

چاوپێكەوتنی توێژەر لەگەڵ، مەحمود عوسمان، ئەندامی شاندی دانوستانكاری بەرەی كوردستانی لەگەڵ حكومەتی عێراق لەساڵی 1991، هەولێر، بەرواری چاوپێكەوتن، 26/1/2023.

چاوپێكەوتنی توێژەر لەگەڵ، فەرەیدون عبدوالقادر ئەندامی پێشووی مەكتەبی سیاسی یەكێتی نیشتیمانی كوردستان و یەكێك لە ئەندامانی شاندی دانوستانكاری بەرەی كوردستانی لەگەڵ ئێران و حكومەتی عێراق، سلێمانی 8/11/2022.

سەرچاوە فارسییەكان

گۆڤاری زانستی

جفرە، منوچهر ، منتی، ایوب ، رهگویی، محمد،( 1390)، سیاست خارجی آمریکا و کردهای عراق، فصلنامه علمی ت پژوهشی علوم سیاسی و روابط بینالملل،دورە 4، شمارە14، خرداد.

حق پنا،جعفر، ( 1387)، كردها وسیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، مۆسسە فرهنگی مطالعات وتحقیقات بین المللی ابرار معاصر، تهران.

رضا، محمدی حمید، حسین، خالدی، ندیمە، سلیم نژاد، (1389)، خودگرداني شمال عراق و تأثيرات آن بر حركتهاي قومگرايانه پيراموني، فصلنامه ژئوپليتيك ـ سال ششم، شماره اول .

محمدی، صمد،( 1398)، بررسی نقش آمریکا و اسرائیل در تحولات اخیر اقلیم کردستان عراقوتاثیر آن بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، پایان نامه دكترای منتشر نشدە، دانشگاه پیام نور،دانشکده حقوق و علوم سیاسی، قزوین.

گۆڤارە عەرەبییەكان

عبد الناصر، ولید،( 1997)، اكراد العراق وتأثیر البیئتین الاقلیمیة والدولیة،الاهرام، السیاسة الدولیة، السنة الثالثة والثلاثون، العدد127.

قمحة، احمد ناجی،(1996)، اكراد العراق: الواقع والمستقبل، مجلة الاهرام، السیاسة الدولیة،السنة الثانیة والثلاثون، العدد 126، القاهرە.

محمود، محمد صلاح ، (بدون سنة النشر)، الاتفاقات الامنیة المعقودة بین ایران وتركیا (دراسة فی اسباب والنتائیج)، مركز الدراسات الاقلیمیة، دراسات اقلیمیة8،(23).

ڕۆژنامە عەرەبییەكان

جریدة الجمهوری، (10نیسان/1991)، العدد 7850،السنة الرابعة والعشرون. بغداد جمهوریة العراق.

جریدة الثورة ،( 21 نیسان /1991)، العدد، 7600. جریدة حزب البعث العربی الاشتراكی.

ڕۆژنامە فارسییەكان

روزنمە اطلاعات ،( تایخ 16 اردیبهشت 1370 )، شمارە19319.

روزنامە اطلاعات، ،( تاریخ 16 اردیبهشت 1370), شمارە 19319.

روزنامە اطلاعات، ،( تاریخ 21 اردیبهشت 1370), شمارە 19323.

روزنامە جمهوری اسلامی،( 5ی فروردین 1370) ، شمارە 3420, سال دوازدهم.

روزنامە جمهوری اسلامی، (10 فروردین 1370)، شمارە 3424، سال دوازدهم.

روزنامە كیهان ، (تاریخ 31 فروردین 1370 ), شمارە 14164.

سایتی ئەلیكترۆنی

قرداغی، كامران، (18/2/2021), عندما “طعنت” أميركا الانتفاضة الكردية بـ”طائرات هليكوبتر قتالية”!، درج میدیا، لینك المقال https://daraj.media/66565/.

التنزيلات

منشور

2023-07-13

إصدار

القسم

Articles

كيفية الاقتباس

هەڵوێستی ئەمریكا و ئێران سەبارەت بە كۆڕەوی خەڵكی كوردستان و بڕیاری 688 ی نەتەوەیەكگرتووەكان. (2023). مجلة جامعة التنمية البشرية, 9(3), 81-88. https://doi.org/10.21928/juhd.v9n3y2023.pp81-88