تیۆری شۆڕش لە ڕوانگەی بیرمەندانی سۆسیالیستی لە سەدەی نۆزدەدا: کۆمۆنەی پاریس وەک نموونە
DOI:
https://doi.org/10.21928/juhd.v11n3y2025.pp1-12الكلمات المفتاحية:
چەمکی شۆڕش، تیۆری شۆڕش، سۆسیالیزم، کۆمۆنەی پاریس، دیکتاتۆریەتی پرۆلیتاریاالملخص
چەمکی شۆڕش لە هزری سیاسیدا یەکێکە لەو چەمکانەی جێگەی مشتومڕی زۆر بووە، بە تایبەت لە هزری سیاسی نوێدا، لەو نێوەندەشدا، بیرمەندە سۆسیالیستەکان لە پێشەنگی ئەو کەسانە بوون ئەو چەمکەیان لە چوارچێوەی خەباتی چینی کرێکاراندا تیۆریزە کردووە، بۆیە گەڕان بە دوای ئەو بنەما هزریانەی ئەو تیۆرەیان لەسەر بونیادنراوە، بە تایبەت لای مارکس و ئەنگڵس، دیوە ناڕوونەکانی ئەو تیۆرە و کاریگەرییەکانی لەسەر شۆڕشی )١٨٤٨) و، کۆمۆنەی پاریس لە ساڵی (١٨٧١)، لە سەدەی نوزدە لە فەرەنسا باشتر نیشان دەدات. ئامانج لەم توێژینەوەیەش، وڵامدانەوەی ئەو پرسیارە سەرەکییەیە: ئایا تیۆری شۆڕش لە ڕوانگەی بیرمەندە سۆسیالیستەکاندا چییە و کاریگەری لەسەر سەرهەڵدانی کۆمۆنەی پاریس چی بووە؟ بۆ ئەوەی بگات بە دەرەنجامێک سەبارەت تیۆری شۆڕشی سۆسیالیزم و جێبەجێکردنی لە کۆمۆنەی پاریس لە سەدەی نۆزدەدا.
المراجع
سەرچاوەی کوردی:
یەکەم/ کتێبی کوردی:
غوڵامی، ئەحمەدی، (٢٠١٠)، ژان ژاک رۆسۆ و سیاسەتی مۆدێرن، بەشی فەلسەفەی زانکۆی سەڵاحەدین و دەزگای توێژینەوە و بڵاوکردنەوەی موکریان، چاپخانەی خانی، هەولێر.
فەرەج، بەرزان، (٢٠١٢)، پارتی سۆشیالیستی فەرەنسا، ئەکادیمیای هۆشیاری و پێگەیاندنی کادیران، سلێمانی.
زەنگەنە، سەمەد، (٢٠٠٩)، کاریگەری مافە سروشتییەکان لە شۆڕشدا، مەکتەبی بیر و هۆشیاری (ی.ن.ک)، چاپخانەی حەمدی، سلێمانی.
حەمەد، موبارەک عەزیز، (٢٠٢٣)، چەمکی ئازادی لە تیۆریی سیاسیی هانا ئارێنتدا و ڕەنگدانەوەکانی لە هەرێمی کوردستان- عێراقدا، دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، چاپخانەی سەردەم، سلێمانی.
دووەم/ کتێبی بە کوردی کراو:
تۆزێل و لۆپۆرینی و بالیبار، ئەندرێی و سیزار و ئیتیان، (٢٠١٦)، مارکس و ڕەخنەی سیاسەت، و: هاوار محەمەد، دەزگای ئایدیا بۆ فکر و لێکۆڵینەوە، چاپخانەی حەمدی، سلێمانی.
ڤینسینت، ئەندۆ، (٢٠٠٧)، ئایدیۆلۆژیا مۆدێرنە سیاسییەکان، و: عومەر مەولودی، دەزگای موکریانی، چاپخانەی خانی، دهۆک.
هۆبز، تۆماس، (٢٠١٦)، لیڤیاسان، و: ئەسعەد عەلی، ناوەندی ئاوێر بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە، چاپخانەی ڕۆژهەڵات، هەولێر.
ئیگڵتۆن، تێری، (٢٠١٥)، بۆچی مارکس لەسەر حەق بوو؟، و: پێشڕەو محەمەد، دەزگای ئایدیا بۆ فکر و لێکۆڵینەوە، چاپخانەی دلێر، ب. ش. چ.
بەشیریە، حسێن، (٢٠١٣)، مێژووی بیری سیاسی سەدەی بیستەم، ب٢، و: ناسر ئیبراهیم زادە، خانەی موکریانی بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە، چاپخانەی موکریانی، هەولێر.
بەشیریە، حوسێن، (٢٠٠٩)، بنەماکانی زانستی سیاسەت، و: ئەبوبەکر کاروانی، دەزگای چاپ و پەخشی حەمدی، چ٢، ب.ش.چ.
لیدمان، ستیڤن – ئێرک، (٢٠٠٩)، ڕێگوزەری بیری سیاسی، و: ئاسۆ شەفیق، دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، چ٣، سلێمانی.
بەشارە، عەزمی، (٢٠١٢)، شۆڕشناسی: لەبارەی شۆڕش و شایستەیی بۆ شۆڕش، و: د. یاسین سەردەشتی و بەرزانی مەلا تەها، بەڕێوەبەرایەتی خانەی وەرگێڕان، چاپخانەی شڤان، سلێمانی.
سالح، غانم محەمەد، (٢٠١٥)، بیری سیاسی کۆن و ناوەڕاست، و: سەلام کەریم، خانەی چاپ و بڵاوکردنەوەی چوارچرا، چاپخانەی چوارچرا، سلێمانی.
مارکس، کارل، (٢٠١٥)، سەرمایە، ب٢، و: عەبدوڵڵا رەسوڵی، دەزگای ڕۆشنبیری جەمال عیرفان، چاپخانەی پەنجەرە، تاران.
هارمەن، کریس، (٢٠٢٢)، شۆڕس لە سەدەی ٢١دا، و: هاوکار عەبدوڵڵا، دەزگای ئایدیا، چاپخانەی ئایدیا، سلێمانی.
پۆلادی، کەمال، (٢٠٠٥)، مێژووی هزری سیاسی لە ڕۆژئاوا لە سوکراتەوە تا ماکیاڤیلی، ب١، و: ئازاد وەلەدبەگی و سیروان زەندی، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی موکریان، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، هەولێر.
پۆلادی، کەمال، (٢٠٠٥)، مێژووی هزری سیاسی لە ڕۆژئاوا لە ماکیاڤیلی تا مارکس، ب٢، و: ئازاد وەلەدبەگی و سیروان زەندی، دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی موکریان، چاپخانەی وەزارەتی پەروەردە، هەولێر.
مۆسکا و بۆتۆ، گایتانۆ و د. گاستۆن، (٢٠١٢)، مێژووی ئەندێشە و قوتابخانە سیاسییەکان لە کۆنەوە تا ئەمڕۆ، و: فەرشید شەریفی، دەزگای چاپ و پەخشی سەردەم، چاپخانەی سەردەم، سلێمانی.
لۆبۆن، گۆستاف، (٢٠١٦)، شۆڕشی فەرەنسی و ڕۆحی شۆڕشەکان، و: شەماڵ ئەحمەد، خانەی چاپ و پەخشی رێنما، چاپخانەی گەنج، سلێمانی.
کۆنارا، مایک گۆنزاڵێس – ئیسەم، (٢٠١٦)، کارل مارکس و لیۆن ترۆتسکی، و: بابان ئەنوەر، دەزگای ئایدیا بۆ فکر و لێکۆڵینەوە، چاپخانەی دلێر، سلێمانی.
ئیبراهیم، موسا، (٢٠١٠)، فیکری سیاسی خۆرئاوا لە مەکیاڤیلیەوە تا مارکس، و: شوان ئەحمەد، چاپخانەی ئارام، چ٣، سلێمانی.
مەحفوز، مەهدی، (٢٠١٣)، ڕێبازەکانی هزری سیاسی لە سەردەمی مۆدێرندا، و: شوان ئەحمەد، چاپخانەی کارۆ، سلێمانی.
سالح. هاشم، (٢٠١٢)، لە شۆڕشی فەرەنسیەوە بۆ شۆڕشی عەرەبی، و: شوان ئەحمەد، بەڕێوەبەرایەتی خانەی وەرگێڕان، چاپخانەی شڤان، سلێمانی.
ئەرستۆ، (٢٠١١)، سیاسەت، و: عیمران هاواری، خانەی چاپ و پەخشی رێنما، چاپخانەی گەنج، چ٢، سلێمانی.
سێیەم/ ئەلیکترۆنی:
بێ ناوی نووسەر، (نیسانی ٢٠٢٣)، کۆمۆنەی پاریس- یەکەم حکومەتی کرێکاری لە جیهاندا، و: لە ئینگلیزییەوە توانا حەمە نوری، سایتی بۆ پێشەوە، بەرواری سەردانیکردن (٨/١٢/٢٠٢٤)، بەردەستە لە:
https://bopeshawa.net/index/?p=10868.
ئەحمەد، موئەیەد، (٣ی نیسانی ٢٠٢١)، لە یادی کۆمۆنەی پاریسدا، سایتی ڕێکخراوی بەدیلی کۆمۆنیستی لە عێراق، بەرواری سەردانیکردن (١٠/١٢/٢٠٢٤)، بەردەستە لە:
https://www.albadeel-alsheoi.org/ar/?p=4873.
سەرچاوە عەرەبی:
یەکەم/ کتێبی عەرەبی:
خالد و قماط ، الحامد و سعد، (٢٠١٧-٢٠١٨)، الفكر الثوري عند كارل ماركس، الماستر غير منشور، كلية العلوم الانسانية والاجتماعية -جامعة محمد بوضياف – المسيلة، الجزائر، السنة الجامعية.
دووەم/ کتێبی بە عەرەبیکراو:
هيود، أندرو، (٢٠١٢)، مدخل الى الأيديولوجيات السياسية، ت: محمد صفا، الهيئة المصرية العامة للكتاب.
سەرچاوەی فارسی:
یەکەم/ ئەلیترۆنی:
زاده، خیزران اسماعیل، (٩/١٠/١٣٩٧)، حقایقی کە باید درباره کمون پاریس بدانید، موقع ایڤار، تاریخ بازدید (٥/١٢/٢٠٢٤)، در لینک زیر موجود است: https://www.eavar.com/blog/2018/12/28/141460/commune%D9%80paris/
محمودیان، محمد رفیع، (٢٢ بهمن ١٣٩٤)، انقلاب ٥٧ از چشم انداز کمون پاریس، موقع رادیو زمانە، ، تاریخ بازدید (١٠/١٢/٢٠٢٤)، در لینک زیر موجود است:
https://www.radiozamaneh.com/260297.
سەرچاوەی ئینگلیزی:
یەکەم/ کتێبی ئینگلیزی:
Yoder, Dale, (NO a year), Current Definitions of Revolution, The American Journal of Sociology.
Jones and Patterson, Gareth Stedman and Ian, (1996), The Theory of the Four Movements, Cambridge University Press, United Kingdom.
Locke, John, (1823), Civil Government – Two Treatises of Government, R. Griffin and Co. Glasgow, Vol. V. London.
Marks, Karl, (1871), The Civil War in France, T: Markup: Zodiac & Brian Baggins, Europe and the United States.
Chengte, Pralhad V, (Issue 4, 2016), The Concepte of Revolution, International Journal of Political Science (IJPS), Volume 2.
Kumar and Others, Ashutosh and Others, (No published year), Karl Marx and Scientific Socialism, athshala, Western and Indian.
Lenin, V. I., (1918), The State and Revolution, Lenin Internet Archive (marxists.org, without published place.
No author, (2011), Socialism, communism and revolution, research article, NO a publishing house.
دووەم/ ئەلیکترۆنی:
Blackburn, Robin, (1/12/2024), Marxism: Theory of proletarian Revolution, New Left Review, date visit, available on:
التنزيلات
منشور
إصدار
القسم
الرخصة
الحقوق الفكرية (c) 2025 Mubarak Aziz Hamad, Abid Khalid Rasul

هذا العمل مرخص بموجب Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
