ئەرکی ڕێزمانیی مۆرفی (سفر و شاراوە) لە زارەکانی کوردیی ناوەڕاست و سەروودا
DOI:
https://doi.org/10.21928/juhd.v11n3y2025.pp74-84الكلمات المفتاحية:
مۆرف، مۆرفی سفر، مۆرفی شاراوە/ ڤەشارتی، کوردیی ناوەڕاست، کوردیی سەرووالملخص
ئەم توێژینەوەیە بە ناونیشانی "ئەرکی ڕێزمانیی مۆرفی (سفر و شاراوە) لە زارەکانی کوردیی ناوەڕاست و سەروودا"یە، هۆی هەڵبژاردنی ئەم توێژینەوەیە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، زۆربەی کات هەردوو مۆرفی سفر و شاراوە تێکەڵ دەکرێن، مۆرفە شاراوەکانیش بە مۆرفی سفر دادەنرێن، ئێمە دەمانەوێت بەم توێژینەوەیە، ئەمە یەکلایی بکەینەوە.
مۆرفی سفر و شاراوە لەیەکدی جیان؛ مۆرفی شاراوە فۆڕمی هەیە و بەهۆی فۆنۆلۆژی و ڕێزمانیی زمانەکەوە دەرنەکەوتووە، چونکە 'زمانی کوردی زمانێکی نووساو و تێکچڕژاوە'١، بۆیە دەنگەکان کار لە یەکتری دەکەن، بەڵام مۆرفی سفر لە بنەڕەتدا هیچ فۆڕمێکی نییە و هیچ مۆرفێک نوێنەرایەتیی مۆرفیمەکەی ناکات، بۆیە مۆرفەکەی سفرە، ئەم توێژینەوەیە هەوڵێکە بۆ نیشاندانی ئەم جیاوازییەی نێوان مۆرفی سفر و شاراوە لە زارەکانی کوردیی ناوەڕاست و سەروودا.
ڕێبازی توێژینەوەکە (پەسنیی شیکاری)یە و بەپێی کەرەستەکانی هەردوو زارەکە (کوردیی ناوەڕاست و سەروو) جیاوازیی نێوان مۆرفی سفر و شاراوە دەکات و وەسفی مۆرفەکان دەکات، هەروەها بەپێی ئاستی ڕستەسازیی زارەکان شیان دەکاتەوە.
گرنگیی توێژینەوەکە لەوەدایە، جیاوازیی نێوان مۆرفەکان ڕوون دەکاتەوە و یەکلایییان دەکاتەوە.
گرنگترین ئەنجامەکانی توێژینەوەکە بریتییە لەوەی: مۆرفی شاراوە خاوەن فۆڕم و مۆرفی سفریش بێ فۆڕمە، هەروەها بەپێی جیاوازیی ئەم دوو مۆرفە، دەردەکەوێت هەموو ئەو مۆرفانەی بە سفر دانراون، مۆرفی سفر نین، بەڵکوو بەشێکیان مۆرفی شارەوەن و وەک مۆرفی سفر ناسێنراون، ئەنجامێکی دیکەی ئەم جیاوازییە ئەوەیە: هەندێک کات بە مەبەست مۆرفی دەرکەوتوو دەکرێتە دەرنەکەوتوو، بەڵام مۆرفی سفر شیانی ئەوەی نییە.
المراجع
سەرچاوە بە زمانی کوردی:
کتێب
ئەسیری (١٣٨٣) "رابەری کیشی شیعری کلاسیکی کوردی"، لێکۆڵینەوەی عەزیز گەردی، چاپی یەکەم، بڵاوکردنەوەی سامرند، پیرانشار.
ئەمین، وریا عومەر (٢٠١١) "پیتۆکەکانی زمانەوانی"، چاپی یەکەم، چاپخانەی ئاراس، هەولێر.
ئەمین، وریا عومەر (٢٠١٦) "ڕێزمانی کاری زمانی کوردی"، چاپی یەکەم، چاپخانەی زانکۆی سەڵاحەدین، بڵاوکراوەی ئەکادیمیای کوردی، هەولێر.
بەرزنجی، فەرەیدون عەبدول (٢٠٠٨) "نادیاری"، چاپی یەکەم، چاپخانەی ڕۆمان، سلێمانی.
حاجی مارف، ئەوڕەحمانی (٢٠١٤) "وشەڕۆنان لە زمانی کوردیدا"، چاپی دووەم، چاپخانەی ڕۆژهەڵات، هەولێر.
ڕەسول، عەبدولڵا حوسێن (٢٠٢٣) "وشەسازیی کوردی"، چاپخانەی زانکۆی سەڵاحەدین، هەولێر.
ڕەسووڵ، عەبدوڵڵا حوسێن (٢٠١٥) "چەند باسێکی وردی زمانەوانی –کوردی"، بەرگی یەکەم، چاپی یەکەم، چاپخانەی هێڤی، هەولێر.
سەلیم، زێڕین خورشید (٢٠١٢) "ئەلۆمۆڕف د زمانێ کوردیدا"، چاپا ئێکێ، چاپخانەیا خانی، دهۆک.
عبداللە، ڕۆژان نوری (٢٠٠٧) "فەرهەنگی زمان و زاراوەسازی کوردی"، چاپی یەکەم، چاپخانەی چوارچرا، سلێمانی.
عەبدال، عەبدوڵڵا (٢٠٢١) "ڕاستنوسی و هۆکارەکانی چۆنێتیی نوسین"، چاپی یەکەم، چاپی سەنتەری لاس، کۆیە.
عەبوزید، سانیا جەبار (٢٠١٢) "ئەسپێکتێن کاری دکوردیا سەریدا"، چاپا ئێکێ، چاپخانا خانی، دهوک.
عەلی، تاڵیب حوسێن (٢٠١٥) "دەنگسازی ... چەند بابەتێکی فۆنۆڵۆجی کوردی"، چاپی یەکەم، چاپخانەی ڕۆژهەڵات، هەولێر.
فەتاح، محەمەد مەعروف و قادر، سەباح رەشید (٢٠٠٦) "چەند لایەنێکی مۆرفۆلۆجیی کوردی"، چاپخانەی ڕوون، سلێمانی.
مونیب، ئاراز (٢٠٢٢) "مۆرفۆلۆجی – بەراوردییەک دناڤبەرا مۆرفیمێن ڕێزمانیێن کاری د (کرمانجییا باکورا ستاندەر) و (دەڤۆکا دهوک)ێدا"، چاپا ئێکێ، چاپا پەرگەها ئارام، دهوک.
ناوخۆش، سەلام (٢٠١٨) "لە بارەی مۆرفۆلۆژی و سێنتاکس و مۆرفۆسێنتاکس"، چاپی یەکەم، چاپخانەی ڕۆژهەڵات، هەولێر.
هاشمی، دیاکۆ (٢٠٢١) "پوختەی ڕێنووس و خاڵبەندی"، چاپی یەکەم، وەشانخانەی ٤٩ کتێب، سوید.
نامە و تێز:
احمد، هەڵدێر بهاءالدین (٢٠٢٣) "ئەسپێکت لە کرمانجیی ناوەڕاست و سەروودا"، نامەی ماستەر، فاکەڵتیی پەروەردە، زانکۆی کۆیە، کۆیە.
اسلام، نفل صالح (٢٠١٥) "پەیوەندی دناڤبەرا دەنگسازی و واتایێدا"، ناما ماستەرێ، فاکوڵتییا زانستێن مرۆڤایەتی، زانکۆیا زاخۆ، زاخۆ.
بابان، شێرکۆ (٢٠١٥) "رێزمانی بوون و هەبوون لە شرۆڤەکاری زانستیدا"، چاپی یەکەم، چاپخانەی منارە، هەولێر.
بابکر، صالح عبداللە (٢٠١٦) "ڕێبازی مۆرفۆلۆجیی فەرهەنگی لە شیکردنەوەی گیرەکەکانی زمانی کوردیدا"، نامەی ماستەر، فاکەڵتیی پەروەردەی قەڵادزێ، زانکۆی ڕاپەڕین، قەڵادزێ.
حمد، شیروان حسێن (٢٠١٤) "توانای مۆڕفێمی بەند لە دەوڵەمەندکردنی فەرهەنگ و ڕاپەڕاندنی ئەرکی سینتاکسیدا (لێکۆڵینەوەیەکی بەراوردکارییە لە نێوان زمانی کوردیو فارسیدا)"، تێزی دکتۆرا، سکوڵی زمان، زانکۆی سلێمانی، سلێمانی.
حەمید، هێرش کەریم (٢٠١٥) "بەراوردێکی مۆرفۆفۆنێمی لە زمانی کوردی و فارسیدا"، نامەی ماستەر، سکوڵی زمان، فاکەڵتیی زانستە مرۆڤایەتییەکان، زانکۆی سلێمانی، سلێمانی.
حەمەدئەمین، شنۆ عەوڵا (٢٠١٤) "فرەئەرکی لە زمانی کوردیدا"، نامەی ماستەر، فاکەڵتیی پەروەردە، زانکۆی کۆیە، کۆیە.
ڕەجەب، سلێمان ئیسماعیل (٢٠٠٦) "مۆرفیمێن ڕێزمانیێن کوردییا سەری ((گوڤەرا بادینان))"، نامەی ماستەر، کۆلێژی پەروەردە بۆ زانستە مرۆڤایەتییەکان، زانکۆی سەڵاحەدین، هەولێر.
صادق، سیدەوان عەبدوڵا (٢٠٢٣) "مۆڕفۆپڕاگماتیکی گیرەکە وشەداڕێژەکان لە زمانی کوردیدا"، نامەی ماستەر، فاکەڵتیی پەروەردە، زانکۆی کۆیە، کۆیە.
سەعید هالو، دیار عەبدولکەریم (٢٠٠٧) "یاسایێن دەنگی د کوردیا ژوریدا"، ناما ماستەرێ، کولێژا ئادابێ، زانکۆیا دهۆکێ، دهۆک.
طاهر، دلمان قطاس (٢٠١٣) "مۆڕفۆفۆنیم د زمانێ کوردیدا"، ناما ماستەرێ، فاکولتیا زانستێن مروڤایەتی، سکولا ئادابێ، زانکۆیا دهوکێ.
عەبدولرەحمان، نیژار سلێمان (٢٠١١) "جهناڤ ژ لایێ نیشانکارانڤە (گوڤەرا بەهدینی وەک نموونە)"، ناما ماستەرێ، کولیژا ئادابێ، زانکویا دهوک.
قادر، شێرکۆ حەمەئەمین (٢٠٠٢) "مۆرفیمە بەندە لێکسیکیو ڕێزمانییەکانو ئەرکیان لەدیالێکتی گۆراندا"، نامەی ماستەر، کۆلێژی زمان، زانکۆی سلێمانی، سلێمانی.
قادر، ئەبوبەکر عومەر (٢٠٠٣) "بەراوردێکی مۆرفۆسینتاکسی لە زمانی کوردی و فارسیدا، تێزی دکتۆرا، کۆلێژی زمان"، زانکۆی سلێمانی، سلێمانی.
محمود، سمیە علی (٢٠٢٣) "ڕێگاکانی دەربڕینی چەمکی کات لە زمانی کوردیدا"، فاکەڵتیی پەروەردە، زانکۆی کۆیە، کۆیە.
موسا، عەبدولوەهاب خالد (٢٠٠٠) "ڕێزمانی (بون و هە بون) لە کوردیدا، نامەی ماستەر، کۆلێژی ئاداب، زانکۆی سەڵاحەدین، هەولێر.
گۆڤار:
ئەمین، سەروەت محەمەد (٢٠٠١) "پێداچوونەوەیەکی نوێ بە یاسای (کردار)و (کات) ەکانی زمانی کوردییدا"، گۆڤاری زانکۆی سلێمانی بۆ زانستە مرۆڤایەتییەکان، بەشی B، ژمارە ٨.
امین، وریا عمر (١٩٨٢) "ووشە"، نووسەری کورد (گۆڤاری یەکێتیی نووسەرانی کورد)، خولی دووەم، ژمارە ٩.
حەمەئەمین، خۆشناو عەزیز و ڕەشید، سەلام ڕەحیم (٢٠١٥) "ڕێزمانی جێناو لە کرمانجیی ناوەڕاستدا"، گۆڤاری زانکۆی گەرمیان، ژمارە ٧.
صابر، شادان شکور و عەبدوڵا، ڕۆژان نوری (٢٠٢٣) "بنەماکانی داڕشتنی زاراوەی یاسایی لە زمانی کوردیدا"، گۆڤاری زانکۆی کۆیە بۆ زانستە مرۆڤایەتی و کۆمەڵایەتییەکان، بەرگی ٦، ژمارە ٢.
طاهر، شهاب طیب و حمد، شیروان حسین (٢٠١٥) "مۆرفێمی بەندو دیاردە واتاییەکان لە زمانی کوردیدا"، گۆڤاری زانکۆی گەرمیان، ژمارە ٧.
عەول، محەمەد عومەر (٢٠١٠) "دابەشبوونی کرداری لێکدراو لەڕووی داڕشتن و ئەرکەوە –لە کرمانجیی خواروودا-"، گۆڤاری مەڵبەندی کوردۆلۆجی، ژمارە ٣.
عومەر، دیمەن عەبدوڵلا و ئەحمەد، بائیز عومەر (٢٠٢٢) "مۆڕفا سفر د زمانێ کوردیدا"، گۆڤارا زانستێن مرۆڤایەتی یا زانکۆیا زاخۆ، پەڕبەندا ١٠، ژمارە ١.
غریب، دڵشاد محەممەد (٢٠١٣) "مۆرفێمەکانی (-ا) لە دیالێکتی ناوەڕاستی زمانی کوردیدا"، گۆڤاری زانکۆی گەرمیان، ژمارە ١.
قادر، صباح رشید (٢٠٠٩) "تیۆری مۆرفیم و هەندێ دیاردەی مۆرفۆلۆجیی کوردی"، گۆڤاری زانکۆی سەڵاحەدین بۆ زانستە مرۆڤایەتییەکان، ژمارە ٤٢.
لیژنەی کۆڕی زانیاری (١٩٧٥) "ڕێزمانی ئاخاوتنی کوردی بەپێی لێکۆڵینەوەی لیژنەی ((زمان و زانستەکانی)) بەشەکانی ئاخاوتن"، گۆڤاری کۆڕی زانیاری کورد، بەرگی سێیەم، بەشی یەکەم.
محمد، فەرەیدون عبدول و قادر، ابوبکر عمر (٢٠١٠) "کەرەسە مۆرفۆ سینتاکسییەکان لە کرمانجیی ناوەڕاست و کرمانجیی ژووروودا"، گۆڤاری زانکۆی سلێمانی، ژمارە ٢٧، سلێمانی.
سەرچاوە بە زمانی ئینگلیزی:
Yule, G. )2010). “The Study of Language”. 4th ed. Cambridge: Cambridge University Press.
Katamba, F. (1993). “Morphology”. London: Macmillan Press.
Fromkin, V., Rodman, R. and Hyams, N. (2018). “An Introduction to Language”. 11th ed. Boston: Cengage Learning.
Stageberg, N.C. (1981). ” An Introductory English
التنزيلات
منشور
إصدار
القسم
الرخصة
الحقوق الفكرية (c) 2025 Abdulla Abdal Fattah, Shadan Shukr Sabir

هذا العمل مرخص بموجب Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
