هەناردەكردنی شۆڕشی ئیسلامیی ئێران و لێكەوتەكانی لەسەر عێراق (1979-1991)
DOI:
https://doi.org/10.21928/juhd.v11n3y2025.pp85-99الكلمات المفتاحية:
هەناردەكردنی شۆڕش، شۆڕشی 1979، ئایەتوڵڵا خومەینی، جەنگی هەشت ساڵە، ئێران، عێراقالملخص
تایبەتمەندیی بەشێك لە شۆڕشە ئایدۆلۆجییەكانی سەدەی بیستەم، ویستی هەناردەكردنی ئامانج و ناوەڕۆكی شۆڕشەكە لە لایەن شۆڕشگێڕەكانەوە بووە، لەسەر ئەو بنەمایەی كە بزاڤەكانیان دەتوانن ببنە نموونەیەكی سەركەوتوو بۆ گەل و وڵاتانی دیكەی جیهان. شۆڕشی 1979ی ئێران، پاش جێگربوون و گرتنە دەستی دەسەڵات لە لایەن ئیسلامییەكانەوە، بە ناوەڕۆكێكی ئیسلامیی-شیعییەوە لەم تایبەتمەندییە بێ بەش نەبووە و خەونی بەشێكی زۆری لە شۆڕشگێڕانی سەرەتای شۆڕش، هەناردەكردنی بۆ دەرەوەی سنوورەكانی ئێران و پشتیوانی گەلانی ستەملێكراو و بزاڤە ئازادیخوازەكان بووە. بۆ ئەم مەبەستە، وڵاتی عێراق بە بەراورد بە وڵاتانی دیكەی هەرێمی، بە هۆی پاڵنەرە جیاوازە سیاسی و ئایینییەكانەوە، لەبارترین بژاردە بۆ هەناردەكردنی شۆڕش بوو. لەم ڕووەوە، ئامانجی ئەم توێژینەوە ئەوەیە كە خەسڵەت و ڕەهەندە سەرەكییەكانی گوتاری هەناردەكردنی شۆڕش لە دیدی و خولیای ئایەتوڵڵا خومەینی وەك ڕابەری شۆڕشی 1979 بكۆڵێتەوە و لێكدانەوە بۆ دەرهاویشتە و دەرئەنجامەكانی لە سیاسەتی دەرەوە و بەتایبەتی جەنگی هەشت ساڵەی ئێران و عێراق (1980-1988) بكات. مێتۆدی توێژینەوەكە مێژوویی و وەسفی-شیكارییە و سەرچاوە سەرەكییەكانی گوتار و لێدوانی دەسەڵاتدارانە لە ماوەی توێژینەوەكەدا.
المراجع
القرأن الكریم
كتێب و دانراوەكان
ازغندی، علیرضا (١٣٩٢)، روابط خارجی ایران ١٣٠٠-١٣٥٧، تهران: قومس.
اسپوزیتو، جان ال (1382)، انقلاب ایران و بازتاب جهانی آن، ترجمە: محسن مدیر شانەچی، تهران: مركز بازشناسی اسلام و ایران.
اطلس جنگ ایران و عراق: فشردە نبردهای زمینی 31 شهریور 1359-29 مرداد 1367، تهران: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، مركز اسناد و تحقیقات انقلاب اسلامی، 1387.
آیین انقلاب اسلامی: گزیدەای از اندیشه و آراء امام خمینی (١٣٨٧)، دفتر نهم، جلد دوم، تهران: تنظيم و نشر آثار امام خمینی.
آشوری، داریوش (1378)، دانشنامه سیاسی، چاپ پنجم، تهران: انتشارات مروارید.
بازرگان، مهدی (1363)، انقلاب ایران در دو حركت، چاپ چهارم، تهران.
پارسادوست، منوچهر (١٣٨٦)، ما و عراق از گذشته دور تا امروز(تجاوز عراق، پیامدها، پایان جنگ و رویدادهای پس از آن)، تهران: شرکت سهامی انتشار.
توآل، فرانسوا (1376)، ژئوپلیتیک شیعه، ترجمه کتایون باصر، تهران: خاوران.
حزب البعث العربی الاشتراکی القیادة القومیة (1985)، مکتب الثقافة و الاعلام، دار الحریة للطباعة، بغداد.
حزب البعث العربی الاشتراکی القیادة القومیة، بعض المنطلقات النظریة التى أقرها المؤتمر القومى السادس فی تشرین الاول ١٩٦٣، دار الحریة للطباعة، بغداد، ١٩٧٢.
خمینی، روح اللە (1385)، صحیفه امام، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)،
خمینی، روح الله (١٣٩٢)، دفاع مقدس(جنگ تحمیلی) در اندیشه امام خمینی، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
خمینی، روح الله (1394)، استکبار جهانی و شیطان بزرگ از دیدگاه امام خمینی، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، 1394.
خوجم لی، عبدالوهاب (1392)، "تبیین موقعیت ژئوپلتیک ایران"، فصلنامه نگین ایران، سال دوازدهم، شمارە٤٤، صص ٧٦-٧٧؛
دژپسند، فرهاد و رئوفی، حمیدرضا (1390)، اقتصاد ایران در دوران جنگ تحمیلی، چاپ دوم، تهران: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، مركز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس.
دعایی، سید محمد (١٣٨٧)، گوشه ای از خاطرات حجت الاسلام والمسلمین سید محمود دعایی، تهران: مؤسسه تنظیم ونشر آثار امام خمینی(س)، ١٣٨٧.
دهقانی فیروزآبادی، سیدجلال (١٣٩٥)، سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاها(سمت).
داناوان، جروم (1396)، جنگ ایران و عراق پیشینەها و روند تشدید تعارض، ترجمە: حمیدرضا جاویدزادە، تهران: نشر مرز و بوم.
رسول، فاضل (2010)، العراق- ايران اسباب و ابعاد النزاع، السليمانية: دار سردم.
سبتي الحديثي، علی (2019)، الحرب الايرانية- العراقية 1980-1988م: ضغوط التاريخ و أوهام العقائد، دار الموج الاخضر للنشر الميسر.
شیرعلی نیا، جعفر (بی تا)، نكتەهای تاریخی، بی جا، بی نا.
صورت مشروح مذاكرات مجلس بررسی نهائی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (1364)، جلد اول-جلسە اول تا سی و یكم، تهران: اداره امور فرهنگی و روابط عمومی مجلس شورای اسلامی.
فوران، جان (1392)، مقاومت شكنندە: تاریخ تحولات اجتماعی ایران، ترجمە: احمد تدین، چاپ چهاردهم، تهران: موسسە خدمات فرهنگی رسا.
قاسمی، فریدون (2016)، جمهوری اسلامی ایران از بازرگان تا روحانی، ویراستار: سیروس رزاقی پور، انتشارات اچ اند اس.
كارل ماركس و فریدریش انگلس (1385)، مانیفست حزب كمونیست، محمد پورهرمزان، چ2، چاپ و انتشارات حزب تودە ایران.
كدی، نیكی و گازیوروسكی، مارك (1379)، نه شرقی، نە غربی (روابط خارجی ایران با امریكا و اتحاد شوروی)، مترجمین: ابراهیم متقی و الهه كولایی، تهران: مركز اسناد انقلاب اسلامی.
لینین (د.س)، افلاس الأممیة الثانیة، سلسلة دراسات الماركسیة، روافد للنشر و التوزیع.
مجموعة الباحثين (2010)، العرب و ايران، مراجعة في التأريخ و السياسة، المركز العربي الأبحاث و دراسة السياسات.
مجموعة من الباحثين (2012)، العرب و ايران: مراجعة في التاريخ و السياسة، تحرير: عزمي بشارة و محجوب الزويري، بيروت: المركز العربية للابحاث و دراسات السياسات.
مجموعة من الباحثين (2012)، العرب و ايران: مراجعة في التاريخ و السياسة، تحرير: عزمي بشارة و محجوب الزويري، بيروت: المركز العربية للابحاث و دراسات السياسات.
مجموعه قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران(١٣٩٥)، معاونت حقوقی ریاست جمهوری، تهران: اداره چاپ و انتشار معاونت تدوین، تنقیح و انتشار قوانین و مقررات.
مروين زونيس و دانيل برومبرگ (١٣٦٨)، "تشیع به روایت (امام) خمینی" درکتاب تشیع و مقاومت و انقلاب اسلامی، مجموعه مقالات کنفرانس بین المللی دانشگاه تل آویو (١٩٨٤)، تهران.
مقدس، علی اصغر (1377)، مستکبرین و مستضعفین از دیدگاه امام خمینی (س)، در كتاب: مجموعه مقالات کنگره بین المللی امام خمینی(س) و احیاء تفکر دینی، جلد 2، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س).
المناهج الثقافی المرکزى (ب.س)، حزب البعث العربی الاشتراکی القیادة القومیة مکتب الثقافة و الاعلام، بغداد.
منتظری (1379)، بخشی از خاطرات، جلد اول، بی جا، بی نا.
المؤمن، علي (2020)، سنوات الجمر (مسیرة الحركة الاسلامیة في العراق 1957-1986)، الطبعة الخامسة، مركز دراسات المشرق العربي.
هاشمی رفسنجانی، اكبر (1392)، كارنامە و خاطرات 1369 (اعتدال و پیروزی)، به اهتمام: عماد هاشمی، تهران: دفتر نشر معارف انقلاب.
ولیامس، دای (2016)، في التجربة البعثية الثورية في العراق، ت.أحمد کاصد النعیمی، ط١، دار الفرات، بغداد.
هیرو، دیلیپ (1390)، طولانی ترین جنگ رویارویی نظامی ایران و عراق، ترجمە: علیرضا فرشچی، رضا فریدزادە و سعید كافی، تهران: نشر مرز و بوم.
یزدی، ابراهیم (1400)، شصت سال صبوری و شكوری (خاطرات دكتر ابراهیم یزدی)، جلد پنجم (دفتر سوم) روابط دیپلماتیك، انتشارات كویر، تهران.
Sangar, Eric (2002) Exporting Revolutionary Institutions Across the Rhine, chapter 1, springer nature.
توێژینەوەی زانستی:
آقایی، سید داود (1385)، "سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در دوران جنگ هشت ساله(با نگاهی به جایگاه جامعه اروپایی در این سیاست)"، مجله دانشكده حقوق و علوم انسانی، شماره 74، 1385.
حضرتی، حسن و قیصریان فرد، هادی و آونج، مینا (1395)، "جنگ ایران و عراق در گفتمان نهضت آزادی ایران"، فصلنامه ژرفاپژوه، سال سوم، دفترچهارم، شماره پیاپی10.
درویشی سە تلانی، فرهاد و رحمتی، مهدی (1395)، "بررسی روابط ایران و شوروی در دوره جنگ تحمیلی (با تاكید بر مسئله افغانستان)، فصلنامه مطالعات دفاع مقدس، دوره 2، شماره 1، شماره پیاپی (5).
متقی، ابراهیم و قربانی، مهدی (1401)، "اقتصاد سياسی ايران در دوران دفاع مقدس"، فصلنمامه علمی مطالعات دفاع مقدس، دوره 8، شماره 1، شمارە پیاپی 29.
موسوی، سیدرضا (١٣٨٧)، "اولویت سیاست خارجی ایران در دوره سازندگی"، فصلنامه راهبرد، شماره ٨٤.
علی اکبر جعفری و دیان جانباز (١٣٩٥)، "تنوع گفتمانی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران و وجوه دیپلماسی نوین هستە¬ای"، فصلنلمه پژوهش¬های راهبردی سیاست، سال چهارم، شماره ١٦.
سیمبر، رضا؛ رضاپور، دانیال؛ آذین، صدیقه (۱۳۹۹)، "سیاست جمهوری اسلامی ایران در قبال کشورهای شورای همکاری خلیج فارس"، فصلنامه مطالعات بنیادین و کاربردی جهان اسلام، سال دوم، شمارە چهارم.
دبیرزادە، شهریار (1382)، "تأثیر گفتگوی تمدن ها بر سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران"، فصلنامه سیاست خارجی، سال هفدھم، شماره 1.
طهماسبی برنا، محمد (1403)، "هویت و صدور انقلاب روسیه"، فصلنامه مطالعات آسیای مركزی و قفقاز، سال سی ام، شمارە 126.
عطیة، عبدالرحمن طارق (2024)، "مواقف دول مجلس التعاون لدول الخليج العربية تجاه السياسة الإيرانية (1989ـــ 1997)"، مجلة دراسات دولیة، عدد 99.
سرمدی، حمید و ازغندی، علیرضا (1395)، "جنگ تحمیلی و تأثیر آن بر تغییر گفتمان سیاست خارجی ایران(از آرمانگرایی دهه اول به عملگرایی منفعت محور دهه دوم انقلاب اسلامی), ماهنامه پژوهش ملل، دوره اول، شماره 10.
ضحی سمیر یونس: المستكبرون و المستضعفون فی ضوء النصوص القرآنیة، وقائع المؤتمر العلمی الدولی الرابع، مؤسسة منارة للتنمیة و التعلیم، جامعة نولج أربیل، 8-9/ 2/ 2023.
Suleiman K. Kassicieh and Jamal R. Nassar ( 2001), Political Risk in the Gulf: The Impact of the Iran-Iraq War on Governments and Multinational Corporations, Political Risk in the Gulf: The Impact of the Iran-Iraq War on Governments and Multinational Corporations - Suleiman K. Kassicieh, Jamal R. Nassar, 1986, 10/12/2024.
گۆڤار:
منتظری، حسینعلی (1366)، "مستضعف كیست؟"، مجلە پاسدار اسلام، سال ششم، شماره 67.
خوجم لی، عبدالوهاب (1392)، "تبیین موقعیت ژئوپلتیک ایران"، فصلنامه نگین ایران، سال دوازدهم، شمارە٤٤.
حجاریان، سعید (1391)، "اصلاحاتچی چریك نمی شود"، گفتگو رضا خجستە رحیمی با سعید حجاریان، مجلە اندیشە پویا، سال اول، شماره 2.
ماڵپەر:
آفتاب نیوز (1387)، "اعلام خطر خاتمی درباره تحریف اندیشه های امام(ره)", https://aftabnews.ir/fa/news/74665/، دسترسی: 21/11/2023؛ تابناك (1387)، "خاتمي: درباره تحريف انديشه امام اعلام خطر ميكنم"، https://www.tabnak.ir/fa/news/10012/، دسترسی: 21/8/2024.
فردا نیوز (1397)، "روایت آیتالله هاشمی شاهرودی از تاسیس مجلس اعلای عراق توسط رهبری"، https://shorturl.at/nusVE، متاح: 20/8/2024.
جام نيوز (1393)، "صدور انقلاب اسلامی، وارد فصل جدیدی شده است"، https://www.jamnews.com/detail/News/455998، دسترسی: 22/8/2024.
تاریخ ایرانی (1390)، "محسن رضایی: هاشمی صدور انقلاب را متوقف کرد"، http://tarikhirani.ir/fa/news/772/، دسترسی: 21/11/2024.
ایرنا (1393)، " 190 هزار ایرانی در جنگ تحمیلی به شهادت رسیدند"، https://www.irna.ir/news/81318456/190، دسترسی: 22/8/2024.
تاریخ ایرانی (1393)، "جنگ ایران و عراق قابل پیشبینی و پیشگیری بود"، https://shorturl.at/4Q49D، قابل دسترسی: 25/8/2024.
رفسنجانی (2024)، " مصاحبه آقای هاشمی با مجله پیام انقلاب پیرامون نهضتهای آزادی بخش سپاه و تشکیل تیپ های قدس و ..."، شنبە 25 اردیبهشت 1361، https://shorturl.at/TowLf، دسترسی: 21/8/2024.
مردم سالاری (1399)، "خسارت رسمی ایران در جنگ تحمیلی: ۹۷ میلیارد دلار"، https://shorturl.at/3tcPr، دسترسی: 26/8/2024.
خبرآنلاین (1403)، " مناظره در «کافه خبر» خبرآنلاین برای پاسخ به این سوال؛«چه کسی جنگ را آغاز کرد؟»، https://shorturl.at/aHNJ9، دسترسی: 21/8/2024.
الجزیرة (2016)، " بدر.. مليشيا عراقية حاربت صدام وقاتلت مع الأسد"، https://shorturl.at/c8o1F، متاح: 25/11/2024.
نایتس، مایكل؛ سمیث، مایكل؛ مالك، حمدي (2021)، "لمحة عامة عن «منظمة بدر»"، https://shorturl.at/gfpKx، متاح: 25/11/2024.
المركز الديمقراطي العربي (2017)، "أثر المذهبية في السياسة الخارجية الإيرانية تجاه الشرق الأوسط (2003 ــــ 2015)، دراسة حالة سوريا ولبنان والعراق"، https://democraticac.de/?p=47176، متاح: 25/11/2024.
مركز الحوار السوری (2021)، "تصدير الثورة والتحولات في السياسة الإيرانية"، https://shorturl.at/1XjgN، متاح: 25/11/2024.
Giunta, Jon (2024), The French Revolution: Liberty, Equality, and Fraternity, Ancent pedia, https://shorturl.at/6StMD, accessed: 25/11/2024.
Yinghong, Cheng (2006), “ Exporting Revolution to the World: A Preliminary Study on the Impact of the Cultural Revolution in Asia”, Africa and Latin America, modern china stuties, https://shorturl.at/KNVKj, accessed: 12/10/2024.
Gerd Nonneman,(2004), The Gulf States and the Iran-Iraq War: Pattern Shifts and Continuities, researchgate, https://shorturl.at/zhiQ , accessed: 14/10/2024.
ڤیدیۆ
تاریخ آنلاین (2024)، "خشتِخام۳ | ابراهیم یزدی و حسین دهباشی | نسخه کامل و بدون سانسور | بخشِ اول"، https://www.youtube.com/watch?v=ErsX2L5Lre8، دسترسی: 19/11/2024.
تاریخ آنلاین (2024)، "خشتِخام۳ | ابراهیم یزدی و حسین دهباشی | نسخه کامل و بدون سانسور | بخشِ دوم"، https://www.youtube.com/watch?v=iRSwlHXRNhQ، دسترسی: 19/11/2024.
بی بی سی فارسی (٢٠١٤)، "روايت آيتالله منتظرى از حبس تا حصر"، قابل مشاهده در: https://www.youtube.com/watch?v=QfbIop5dM5k، دسترسی: 14/10/2024.
شاهد علی العصر (2021)، "صلاح عمر العلي مع أحمد منصور: صدام يستولى على السلطة ويعد للحرب على إيران، قسم الأول"، https://www.youtube.com/watch?v=JgBxmG1p7iY، متاح: 9/12/2024.
التنزيلات
منشور
إصدار
القسم
الرخصة
الحقوق الفكرية (c) 2025 Azhee Azad Abubakir, Zhilwan Latif Yarahmad

هذا العمل مرخص بموجب Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
