له‌ ناوچه‌ییه‌وه‌ بۆ جیهانی (ڕه‌نگدانه‌وه‌ی جیهانگیری له‌سه‌ر هه‌ریه‌ك له‌ جوگرافیا، شار، مۆرفۆلۆجیی شار)

المؤلفون

  • Shakhawan Abdulla Hussein به‌شی کیمیا، كۆلێجی زانست، زانكۆی گه‌رمیان، هەرێمی کوردستان، عێراق
  • Talaat Tahir Mohammed Al-Butani به‌شی جوگرافیا، كۆلێجی زانسته‌ مرۆڤایه‌تییه‌كان‌، زانکۆی راپەڕین، هەرێمی کوردستان، عێراق
  • Ibrahim Qasim Palani به‌شی جوگرافیا، كۆلێجی په‌روه‌رده‌، زانكۆی گه‌رمیان، هەرێمی کوردستان، عێراق

DOI:

https://doi.org/10.21928/juhd.v12n2y2026.pp228-243

الكلمات المفتاحية:

ناوچه‌یی، جیهانی، جیهانگیری، جوگرافیا، شار، مۆرفۆلۆجیی شار

الملخص

توێژینه‌وه‌كه‌؛ به‌ ناونیشانی (لەناوچەییەوە بۆ جیهانی، ڕەنگدانەوەی جیهانگیری لەسەر هەریەک لە جوگرافیا، شار، مۆرفۆلۆجیی شار)، هه‌وڵێكه‌ بۆئه‌وه‌ی تێگه‌یشتنێك له‌ پێواژۆی جیهانگیری دروستبكات و كاریگه‌رییه‌كانی له‌سه‌ر هه‌ریه‌ك له‌ جوگرافیا و شار و مۆرفۆلۆجیی شاره‌كان ڕوونبكاته‌وه‌. جیهانگیری و پرۆسه‌ خێراكانی پێكه‌وه‌ هۆكار بوون بۆئه‌وه‌ی به‌هاو بنه‌ما جێگیره‌كانی جاران بگۆڕن، ته‌نانه‌ت پارادایم و ڕێبازه‌كانی تێگه‌یشتن له‌ دیارده‌ و ڕووداوه‌كانیشی گۆڕیوه‌.

له‌ توێژینه‌وه‌كه‌دا میتۆدی په‌سنی به‌كاربراوه‌، تاكو له‌ڕوا‌نگه‌ و ڕێچكه‌ جیاوازه‌كانه‌وه‌ پرۆسه‌ی جیهانگیری و تێگه‌یشتنه‌ جیاوازه‌كان ده‌ربخرێن. ئه‌وه‌ی توێژینه‌وه‌كه‌ ده‌ریخستووه‌ ئه‌وه‌یه‌: پرۆسه‌ی جیهانگیری پرۆسه‌یه‌كه‌ له‌گه‌ڵ نیشته‌جێبوونی مرۆڤ له‌سه‌ر ڕووی زه‌ویدا دەرکەوتووە، واته‌ پرۆسه‌یه‌كی نوێ نییه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ نوێیه‌ خێرایی و بابه‌ته‌كانی ناو پرۆسه‌كه‌یه‌، به‌و واتایه‌ی خێرایی گۆڕانكارییه‌كان به‌شێوه‌یه‌كی به‌رچاو زیادیانكردووه و‌ مژار و بابه‌تی نێو په‌یوه‌ندییه‌ جیهانییه‌كان هه‌مان مژار و بابه‌ته‌كانی پێشتر نیین، سنووره‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كانی نێوان هه‌رێمه‌ سیاسییه‌كان كاڵبوونه‌ته‌وه‌ و لێشاوی شمه‌ك و زانیاری و جوڵه‌ی مرۆڤ به‌ئاسانی پێیاندا ده‌په‌ڕنه‌وه‌. هه‌ریه‌ك له‌ جوگرافیا، شار و مرۆفۆلۆجیی شار به‌م پرۆسه‌یه‌ كاریگه‌ر بوون، به‌وه‌ی دووری و مه‌ودای نێوان شوێنه‌كان، جیاوازی كولتووری و  ئابوورییه‌كان، كه‌ره‌سته‌ و ئامرازه‌كان به‌ته‌واوی لێكتر نزیكبوونه‌ته‌وه‌، هه‌روه‌ها شاره‌كان بوونه‌ته‌ ناوه‌ندی هه‌ڵسوڕێنه‌ری ئه‌م پرۆسه‌یه‌ و له‌ شارێكی لۆكاڵی و دابڕاوه‌وه‌ بوونه‌ته‌ شاری جیهانی و پرۆسه‌ سیاسی و ئابووری و كولتووریه‌كانی جیهانیان تێدا به‌ڕێوه‌ده‌چێت. جگه‌ له‌وه‌ی ده‌ركه‌وته‌ و مۆرفۆلۆجیی شاره‌كانی جیهان خه‌ریكه‌ جیاكاری و تایبه‌تمه‌ندیی خودییان نه‌مێنێت. كه‌ره‌سته‌ و شێوازی بیناسازیی و پراكتیزه‌كانی ژیانی ڕۆژانه‌ی سه‌رجه‌م شاره‌كانی جیهان به‌نزیكه‌یی هاوشێوه‌ی یه‌كترن. هه‌روه‌ها پلاندانانی شاره‌كان به‌زۆری له‌به‌ر ڕۆشنایی بنه‌ماكانی په‌ره‌پێدانی درێژخایه‌ندان.

المراجع

سه‌رچاوه‌ی كوردی:

بى. ستیگەر، مانفرید، (٢٠٢١)، جیهانگیرى – پێشەکییەکى زۆر کورت، وەرگێڕانى: ئەیوب حەسەن، چاپى یەکەم، لە بڵاوکراوەکانى دەزگاى ڕۆشنبیریی جەمال عیرفان، زنجیرە کتێبى ئۆکسفۆرد، سلێمانى، هەرێمى کوردستانى عێراق.

ساعى، ئەحمەد، (٢٠١٤)، ڕێبازە هاوچەرخەکانى بیرى گەشەسەندن، وەرگێڕانى: لوقمان سەمیعى، چاپى یەکەم، لە بڵاوکراوەکانى خانەى موکریانى بۆ چاپ وبڵاوکردنەوە، هەولێر، هەرێمى کوردستانى عێراق.

قەوام، سەید عبدولعەونى، (٢٠٠٩)، جیهانیبوون و جیهانى سێیەم و ئاسایشى نەتەوەیی، وەرگێڕانى: سەلاح جەعفەرى، چاپى یەکەم، چاپخانەى هاوسەر، لە بلاوکراوەکانى دەزگاى توێژینەوە و بڵاوکردنەوەى موکریانى، هەولێر، هەرێمى کوردستانى عێراق.

کریم، محمد مهدى، (٢٠٢٣)، شیكردنه‌وه‌یه‌كی جوگرافی بۆ دانیشتوان و په‌ره‌پێدانی مرۆیی له‌ ئیداره‌ی گه‌رمیان، تێزى دکتۆرا (بڵاونەکراوە)، زانكۆی سلێمانی، كۆلێژی زانسته‌ مرۆڤایه‌تییه‌كان، به‌شی جوگرافیا.

سه‌رچاوه‌ی عه‌ره‌بی:

آليبير، جوان مارتنیە. (2004) ،الموقف البيئي المحلي والعالمي،كتاب ثقافات العولمة، ترجمة: ليلى الجبلي، ط١، المشروع القومى للترجمة، اىقاهرة،مصر.

أمین جلال، (2009)، العولمة، الطبعة الأولى، دار الشروق، القاهرة، مصر.

بك، أولريش، (2003)، ما هي العولمة، ترجمة أبو العيد دودو، ط١، منشورات الجمل.

بن سوسان، جيرار.جورج لابيكا .(2003 ) معجم الماركسية النقدي، ترجمة جماعية، ط1، دار الفارابي،بيروت، لبنان.

بن سوسان، جيرار.جورج لابيكا .(2003 ) معجم الماركسية النقدي، ترجمة جماعية، ط1، دار الفارابي،بيروت، لبنان.

بن غضبان، فؤاد، (٢٠١٥) التحضر والحضرية في ظل عالم متغير، ط١، دار اليازورى، عمان، الاردن.

تایلور، بيتر ج، (2004)، النزعة الإقليمية في شبكة المدن العالمية، ترجمة بهجت عبدالفتاح عبده، المجلة الدولية للعلوم الاجتماعية، منظمة اليونسكو، دار المنظومة.

توفلر، الفين. (١٩٧٩) صدمة المستقبل، كتاب صفعة المستقبل، ترجمة:عبد اللطيف الخياط، ط١، دار الانوار، بغداد،العراق.

تيبالدز، فرانسيس. (٢٠١٢) جعل المدن ملائمة للناس، ترجمة: عمر بن سالم، ط٢، جامعة الملك سعود، الرياض، السعودية.

ثورنس، دیفیدس. (٢٠١٠)، كيف تتحول المدن، ترجمه احمد رمو ،ط١، الهيئة العامة السورية للكتاب، دمشق،سورية.

حداد، عوض يوسف. (٢٠٠٦) مقالات في الجغرافيا الحضرية، دار الشموع الثقافة، الزواية، ليبيا.

دوريتة، جان فرانسوا ،(2011) ، معجم العلوم الأنسانية، ترجمة : جورج كتورة، ط2، هيئة أبو ظبي للثقافة، ابو طبي، الامارات.

ساسن، ساسكيا. (٢٠١٠) ، مدينة من؟ العولمة وبروز معالم مزاعم جديدة، كتب العولمة الطوفان ام الانقاذ،ترجمة فاضل جكتر، ط٢،المنظمة العربية للترجمة، بيروت، لبنان.

فال، جوليت ج، المشروع الاعتراضي للجغرافية، التحول العولمي للعلوم الاجتماعية،ترجمة: جان ماجد جبور، ط١، مؤسسة الفكر العربي، بيروت لبنان.

فريدمان، توماس. (٢٠٠١) السيارة ليكساس وشجرة الزيتون، محاولة الفهم العولمة، ترجمة : ليلى زيدان، الدار الدولية للنشر والتوزيع، القاهرة.

فريدمان، توماس. (٢٠٠٩)، عالم حار ومسطح ومزدهم، ترجمة: هاني تايري ونورما نابلسي، ط 1، مؤسسة اكاديميا للنشر، بيروت، لبنان.

ليوكانغ، (2015)ماهو البديل عن العولمة (الراسمالية) كتاب معجم ماركس المعاصر، ترجمة سمية الجراح،ط1، المنظمة العربية للترجمة، بيروت، لبنان.

موراى، ورويك، (2013)، جغرافیات العولمة (قراءة في تحديات العولمة الإقتصادية و السياسية والثقافية)، ترجمة: سعيد منتاق، سلسة علم المعرفة، الكويت.

هاجيت، بيتر، (١٩٩٦)، الجغرافية تركيبة الجديدة، ترجمة: محمد السيد غلاب، ط١، مؤسسة الشباب الجامعة، القاهرة، مصر.

هارفي، ديفيد. (٢٠٢٤)،فضاءات الرأسمالية العالمية اللامتكافئ، ترجمة: عبد المنعم حجوب، ط١، دارىصفحة السابعة للنشر، الرياض، السعودية.

هارڤي، ديفيد، (2005)، حالة مابعد الحداثة – بحث في أصول التغيير الثقافي، ترجمة: محمد شيا، الطبعة الأولى، المنظمة العربية للترجمة، بيروت، لبنان.

هانك، سافيتش ، (٢٠٠٢) الجديد عن العولمة وماتنبئه به للمدن،ترجمة: المجلة الدولية للعلوم الاجتماعية، منظمة اليونسكو.

ييوونج، يومان، (١٩٩٧)،الجغرافيا في عصر المدن العملاقة ،ترجمة:المجلة الدولية للعلوم الاجتماعية، منظمة اليونسكو،العدد (١٥١).

سه‌رچاوه‌ی فارسی:

پاپلى یزدى، محمد حسین و سناجردى، حسین رجبی، (٢٠٠٧)، نظریەهاى شهر و پیرامون، چاپ دوم، سازمان مطالعە و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه (سمت)، تهران، جمهوری اسلامى ایران.

شکوئی، حسین و کاظمى، سید مهدى موسی، (٢٠١٠)، مبانی جغرافیای شهرى، چاپ ششتم، انتشار دانشگاه پیام نور، تهران، جمهوری اسلامى ایران.

شکوئی، حسین، (٢٠٠٤)، دیدگاههاى نو در جغرافیای شهرى، جلد اول، چاپ هشتم، سازمان مطالعە و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه (سمت)، تهران، جمهوری اسلامى ایران.

شورت، جان رناى و کیم یونگ هیون ، (٢٠٠٥)، جهانى شدن وشهر، ترجمە: پانتەا لطفی کاظمی، انتشارات پردازش و برنامەریزى شهرى (وابستە بە شهردارى تهران)، تهران، جمهوری اسلامى ایران.

کاستلز، مانوئل، (٢٠١٠)، عصر اطلاعات: اقتصاد، جامعە و فرهنگ (ظهور جامعەء شبکەاى)، ترجمە: احمد علیقلیان، افشین خاکباز، حسن چاوشیان؛ ویراستار: على پایا، تهران، جمهوری اسلامى ایران.

محققی، مهدی اختر، (2007). جهانی شدن، چاپ اول، كتابخانه‌ ملی ایران، تهران، جمهوری اسلامى ایران.

مرکز سکونتگاەهاى انسانی سازمان ملل متحد، (٢٠٠٩)، شهرها در فرایند جهانى شدن - گزارش جهانى سکونتگاەهاى انسانی، ترجمە: رضا پور خردمند ودیگران، چاپ اول، مرکز مطالعات وبرنامەریزی شهر تهران، تهران، جمهوری اسلامى ایران.

منصورگیلانى ناصر، (٢٠٢١)، جهانى شدن براى اگاهى شهروندان، بازگردان: مجتبا میثمى، چاپ اول، نشر اشارە، تهران، جمهوری اسلامى ایران.

نوریس، پیپا و اینگلهارت، رونالد، (2021). جهانی شدن و تنوع فرهنگی، مترجمان: عبدلله‌ فاضلی و ساجده‌ علامه‌، چاپ سوم، انتشارات كویر، تهران، جمهوری اسلامى ایران.

سه‌رچاوه‌ی ئینگلیزی:

Baylis, J., Smith, S., and Owens, P. (2014) The globalization of world politics: an introduction to international relations. 4th ed. Oxford: Oxford University Press.

Brenner, Neil, (2019), New Urban Spaces - Urban Theory and the Scale Question, Oxford University Press, printed by Bridgeport National Bindery, Inc., United States of America.

Bridge, G. and Watson, S. (eds.) (2000) A Companion to The City. Oxford: Blackwell Publishing.

E. Murray, Warwick, (2006), Geographies of Globalization, First published by Routledge, Madison Ave, New York, USA.

Ebrahimi, M., Khalesi, B., & Mansouri Daneshvar, M.R. (2021) 'Driving powers of globalization on the urban ecology: a comparative study', Environmental Systems Research, 10(40). Available at: https://environmentalsystemsresearch.springeropen.com/articles/10.1186/s40068-021-00244-2 .

Florida, R. (2002) The Rise of the Creative Class: And How It's Transforming Work, Leisure, Community and Everyday Life. New York: Basic Books.

Friedman, T.L. (2006) The World Is Flat: A Brief History of the Twenty-First Century. New York: Farrar, Straus and Giroux.

Grant Richard & Rennie Short John, (2002), Globalization and the Margins, Published by Palgrave Macmillan, London, United Kingdom.

Hall, P. (1984) The World Cities. 3rd ed. New York: St. Martin's Press.

Khazaee, M., Darabi, S., & Abdi, J. (2015). Globalization and its Ambivalent Effects on Cities. Journal of Applied Environmental and Biological Sciences. Retrieved from: www.textroad.com

Kordi, A.O. & Ahmed, K.G. (2023) 'Towards a socially vibrant city: exploring urban typologies and morphologies of the emerging “CityWalks” in Dubai', City, Territory and Architecture, 10 (34). Available at: https://doi.org/10.1186/s40410-023-00221-5 (Accessed: [date]).

MacGillivray, Alex, (2006), A BRIEF HISTORY OF GLOBALIZATION, The untold Story of Our Incredible Shrinking Planet, First edition, New York: Carroll & Graf.

Oliveira, Vítor, (2016), Urban Morphology (An Introduction to the Study of the Physical Form of Cities), Springer International Publishing Switzerland.

Salahuddin, M., Gow, J., Ali, M.I., Hossain, M.R., Al-Azami, K.S., Akbar, D., and Gedikli, A. (2019) ‘Urbanization-globalization-CO2 emissions nexus revisited: empirical evidence from South Africa’, Heliyon, 5(6), e01974. doi: 10.1016/j.heliyon. 2019.e01974.

Sassen, S. (1991). The global city: New York, London, Tokyo. Princeton University Press.

Short, John Rennie & Kim, Yeong-Hyun, (1999), Globalization and the City, by Addison Wesley Longman Inc., New York, United States of America.

Short, John Rennie, (2004), Global Metropolitan - Globalizing cities in a capitalist world, First published by Routledge, Madison Ave, New York, USA.

soja, w Edward. (2000), PostTMETROPLIS Criticals studies of cities and Regions, First published, Black well.

United Nations Human Settlements Programme (2004). The State of the World’s Cities 2004/2005: Globalization and Urban Culture. Nairobi: UN-HABITAT.

University of Guelph (U of G News) (2018) 'Globalization May Actually Be Better for the Environment', U of G News, 25 April. Available at: https://news.uoguelph.ca/2018/04/globalization-may-actually-better-environment/

verma. N, (2008), urban geography, new Delhi, India.

Wang, B., Dominique, L. and Adolphe, L. (2017) 'Cross Indicator Analysis between Wind Energy Potential and Urban Morphology', Renewable Energy Studies, 15(2), 100-115. DOI: 10.1016/j.renene.2017.06.057.

Zha, C. (2022) 'Vertical Cities in China', Chapman Taylor. Available at: https://www.chapmantaylor.com/insights/vertical-cities (Accessed: [13-12-2022]).

Zhang, L., Xu, M., Chen, H., Li, Y. and Chen, S. (2022) 'Globalization, Green Economy and Environmental Challenges: State of the Art Review for Practical Implications', Frontiers in Environmental Science, 10, pp. 1-15. doi: 10.3389/fenvs.2022.870271.

التنزيلات

منشور

2026-06-11

إصدار

القسم

Articles

كيفية الاقتباس

له‌ ناوچه‌ییه‌وه‌ بۆ جیهانی (ڕه‌نگدانه‌وه‌ی جیهانگیری له‌سه‌ر هه‌ریه‌ك له‌ جوگرافیا، شار، مۆرفۆلۆجیی شار). (2026). مجلة جامعة التنمية البشرية, 12(2), 228-243. https://doi.org/10.21928/juhd.v12n2y2026.pp228-243