كاریگه‌ری تایبه‌تمه‌ندیه‌كانی ئاووهه‌وا له‌سه‌ر تووشبوونی په‌له‌وه‌ر به‌نه‌خۆشیه‌كان له‌قه‌زای كفریدا

المؤلفون

  • Ahmed Aziz Abdulla بەشی جوگرافیا، کۆلێجی پەروەردە، زانکۆی گەرمیان، سلێمانی، هەرێمی کوردستان، عێراق

DOI:

https://doi.org/10.21928/juhd.v12n3y2026.pp120-129

الكلمات المفتاحية:

ئاووهه‌وا، په‌له‌وه‌ر، نه‌خۆشیه‌كان، هه‌ڵسه‌نگاندنی ئاماری، قه‌زای كفری

الملخص

له‌م توێژینه‌وه‌دا په‌یوه‌ندی و كاریگه‌ری تایبه‌تمه‌ندیه‌كانی ڕه‌گه‌زه‌كانی ئاووهه‌وا له‌سه‌ر تووشبوونی په‌له‌وه‌ر(مریشكی گۆشت) به‌نه‌خۆشیه‌كان  له‌قه‌زای كفری ڕوونده‌كاته‌وه‌. پرسیاری سه‌ره‌كی توێژینه‌وه‌كه‌ خۆی ده‌بینێته‌وه‌ له‌وه‌ی ئایا ڕه‌گه‌زه‌كانی ئاووهه‌وا له‌ قه‌زا كفری تاچه‌ند كاریگه‌ری و ڕۆڵیان له‌  وتوشبوونی نه‌خۆشیه‌كانی په‌له‌وه‌ری مریشكی گۆشتدا به‌پێی وه‌رزه‌كان هه‌یه‌؟ بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌م پرسیاره‌و گه‌یشتن به‌ ئه‌نجامێكی دروست توێژینه‌وه‌كه‌ پشتی به‌ به‌كارهێنانی داتای توشبوون وتوماركردنی حاڵه‌ته‌كانی نه‌خۆشی بۆماوه‌ی سێ‌ ساڵ (2022-2024)، وه‌ داتای ئاووهه‌وای تایبه‌ت به‌ قه‌زای كفری (2013-2024)، له‌گه‌ڵ به‌كارهێنانی میتۆده‌ جوگرافیه‌كانی په‌سنی وشیكاری چه‌ندێتی وبه‌رنامه‌كانی (GIS10.5) (SPSS13). توێژینه‌وه‌كه‌ گه‌شته‌ ئه‌و ئه‌نجامه‌ی كه‌ ڕه‌گه‌زه‌كانی ئاووهه‌وا به‌ پله‌ی كاریگه‌ری جیاواز ڕۆڵ و په‌یوه‌ندیان له‌گه‌ڵ نه‌خۆشیه‌ په‌له‌وه‌ریه‌كان هه‌یه‌، به‌جۆرێك نه‌خۆشیه‌ ڤایرۆسیه‌كان زۆرترین ده‌ركه‌وتنیان ده‌كه‌وێته‌ وه‌رزه‌ ڕاگوزه‌ره‌كانه‌وه‌، به‌هۆكاری گۆڕانی به‌رده‌وامی له‌ ناكاوی كه‌شوهه‌وا كه‌ توشی سترێسیان ده‌كات و ده‌بێته‌ هۆی لاوازی سیسته‌می به‌رگریان و به‌ ئاسانی توشی نه‌خۆشیه‌ ڤایرۆسیه‌كان ده‌بن، له‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی ئاماریدا ده‌ركه‌وت كه‌ پله‌ی گه‌رمی (لادانی ناوه‌ندی پله‌ی گه‌رمی) زۆرترین كاریگه‌ری له‌سه‌ر ده‌ركه‌وتنی نه‌خۆشیه‌ ڤایرۆسیه‌كان هه‌یه‌ و ده‌گاته‌(88%). وه نه‌خۆشی هه‌وكردنی ڕیخۆڵه‌(كۆكسیدیا) به‌زۆری ده‌كه‌وێـته‌ وه‌رزی زستان به‌هۆی به‌رزی شێ‌ وگونجاوی پله‌ی گه‌رمی بۆ ئه‌م جۆره‌ له‌نه‌خۆشی، له‌هه‌ڵسه‌نگاندنی ئاماریدا ده‌ركه‌وت، شێی ڕێژه‌یی به‌راورد به‌ڕه‌گه‌زه‌كانی تر گاریگه‌ری پله‌ یه‌كی له‌سه‌ر نه‌خۆشی هه‌وكردنی ڕیخۆڵه‌ هه‌یه‌و ده‌گاته‌(99%). هه‌روه‌ها نه‌خۆشیه‌ به‌كتریه‌كان له‌جۆری نه‌خۆشی كۆئه‌ندامی هه‌ناسه‌دان، زۆرترین حاڵه‌ته‌كانی توشبوونی له‌هه‌ردوو وه‌رزی به‌هارو پایزدا تۆماركراوه‌، چونكه‌ ئه‌م دوو وه‌رزه‌ به‌شێوه‌یه‌كی گشتی به‌راورد به‌هه‌ردوو وه‌رزی زستان و هاوین كه‌ش و هه‌واكه‌ی له‌گۆڕانێكی خێرادایه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌جیاوازی پله‌ی گه‌رمی نێوان شه‌وو ڕۆژ كه‌ ده‌كه‌وێته‌ سه‌ره‌وه‌و خواره‌وه‌ی پله‌ی پێویستی پله‌وه‌ر، له‌هه‌ڵسه‌نگاندنی ئاماریدا ده‌ركه‌وت، تایبه‌تمه‌ندیه‌كانی ڕه‌گه‌زی پله‌ی گه‌رمی (جیاوازی پله‌ی گه‌رمی نێوان شه‌وو ڕۆژ ) به‌رپرسی یه‌كه‌مه‌ له‌ ده‌ركه‌وتنی ئه‌م جۆره‌ له‌ نه‌خۆشی به‌راورد به‌ ڕِه‌گه‌زه‌كانی تر، به‌جۆرێك ڕێژه‌ی گاریگه‌ریه‌كه‌ی ده‌گاته‌(90%).

المراجع

أبو زخم، عبد الله، (2014)، المناخ والأرصاد الجوية، جزء الثاني، منشورات جامعة دمشق.

أبو زيد، محمد خير سليم، التحليل الاحصائى للبيانات باستخدام برمجية (16-15 SPSS)، الطبعة الأولى، دار جرير للنشرو التوزيع، عمان، 2009، ص 379.

الأسدي، عدنان نعمة عوفي، (2000) دراسة تأثير الظروف البيئية على بعض الصفات الإنتاجية لفروج اللحم، مجلة القادسية، المجلد (٥)، العدد (۱).

بۆتانی، دیار، (2014)، شیکردنەوەی داتای ئاماری SPSS، خانەی موکریان بۆ چاپ و بڵاوکردنەوە، هەولێر.

بدوي، محمد، (2011)، صحة ورعاية الدواجن، مطبعة جراس برس، ط1، بيروت.

الجشي، مسعد عمر علي، (2011) الامراض في مزرعة الدواجن، ط1، الدار العربية للنشر والتوزيع القاهرة.

جندل، جاسم محمد، داء الكوكسيديا، (2001) مجلة دواجن الشرق الأوسط وشمال أفريقيا، العدد ١٥٨، دار النشر الزراعي الغذائي للشرق الأوسط، بيروت.

حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان، (2024) وه‌زاره‌تی كشتوكاڵ، به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی گشتی كشتوكاڵی گه‌رمیان، هۆبه‌ی كه‌شناسی.

خضر، سالار على، (2013) التحليل العملي لمناخ العراق، مطبعة دار الفراهيدي، طبعة الاول، بغداد.

خطاب، نزار عبد الله، أثير كساب، صباح الطائي، إدارة الدواجن، (1982) دار الكتب للطباعة والنشر، جامعة الموصل.

الزبيدي، صهيب سعيد علوان، (1986)، إدارة الدواجن، ط1، مطبعة جامعة البصرة، البصرة.

سامي، محمد سعيد، (2000)، إنتاج دجاج اللحم للمشاريع الصغيرة والكبيرة، رعاية -تغذية -أمراض، دار الفكر العربي.

سليمان، صبحي، خالد محمد محروس، (2008)، تربية وانتاج لحم دجاج، دار الكتب العلمية للتوزيع والنشر.

سید، محمد احمد، محمد شعبان حسین، (2003) انتاج دجاج، مجلة بحوث الانتاج الحيواني، الكويت، معهد الزراعي، عدد16.

العتبي، سامي عزيز عباس ، (2012) أياد عاشور الطائي، الاحصاء و التطابق في الجغرافي، مطبعة أكرم، بغداد.

الشيخلي، فؤاد ابراهيم، (2003)، أمراض الدواجن، ط2، شركة الاطلس للطباعة المحدودة، بغداد.

الزبيدي، صهيب سعيد علوان، (1986)، إدارة الدواجن، ط1، مطبعة جامعة البصرة، البصرة.

عبدولستار، فه‌ره‌یدون، (2011) پزیشكی ڤێتێرنه‌ری، چاپی یه‌كه‌م، سلێمانی.

علام، سامي، (2005) امراض دواجن، ط8، مطبعه الحسام.

العلواني، نهاد عبد المهدي، (2013) الاحتباس الحراري في الدواجن، مجلة دواجن الشرق الأوسط تايم تايمز تايم لايف، عدد 218.

العليم، كامل عبد، (1991)، الانتاج الحيواني، ط1، كلية الزراعة، الإسكندرية.

عماد عزیز، (2024)، بزیشكی ڤێتێرنه‌ری، چاوپێكه‌وتنى ڕووبه‌ڕوو، كفري.

عيسى حسن، موسى عبود، (2009) انتاج الدواجن، الجزء النظري، طبعة دار الكتب، جامعة دمشق.

الفياض، حمدي عبد العزيز، (1979) إدارة الدواجن، مطبعة التعليم العالي، بغداد.

كلینیكی پزیشكی ڤێتێرنه‌ری كفری، (2024)، چاودێریكردن و وه‌رگرتنی داتای نه‌خۆشیه‌ په‌له‌وه‌ریه‌كان.

نه‌قشبه‌ندی، ئازاد محمه‌د ئه‌مین، (2007) جوگرافیای كه‌ش وئاووهه‌وا، چاپ وپه‌خشی حه‌مدی، چاپی یه‌كه‌م، هه‌ولێر.

نه‌قشه‌به‌ندی، ئازاد محمد ئه‌مین، (1998) كه‌ش‌و هه‌وای هه‌رێمی كوردستانی عێراق، جیۆگرافیای هه‌رێمی كوردستانی عێراق، كتێبی سه‌نته‌ری برایه‌تی، چاپی یه‌كه‌م، چاپخانه‌ی په‌روه‌رده‌ی كوردستانی عێراق، هه‌ولێر.

الوائلى، على عبدالزهرة كاضم،(2006)اسس و مبادئ فى علم الطقص و المناخ,دار الكتب و الوثائق,بغداد .

وه‌زاره‌تی كشتوكاڵ، به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی ڤێتێرنه‌ری گه‌رمیان، هۆبه‌ی كفري، (2024)، چاودێریكردن و وه‌رگرتنی داتای نه‌خۆشیه‌ په‌له‌وه‌ریه‌كان.

Alexander, D.J. (1997) Newcastle disease and other paramyxoviridae infections. In Disease of poutry, 10th Ed

Antonio, Zanella, (2012) Poultry Disease Manual.

Capua I, Alexander DJ. (2004) Avian influenza: recent developments. Avian Pathology. Volume 33, - Issue 4.

David, E Swayne, John R Glisson, (2013) Diseases of poultry, 13th edition,

Garba,.A. (2022) viral diseases of poultry, 1th edition.

Gemechu Berhanu and Abdisa Fulasa (2020) ،Pullorum Disease and Fowl Typhoid in Poultry، British Journal of Poultry Sciences, v 9, Issue (3).

Ivan, Dinev Ivanov, (2007) Disease of poultry،1thEdition, Bulgaria.

Jeanne, Brugère & friends (2018), Manual of Poultry Diseases, 1th edition.

Mohammad, Mahdi Saleh, (2022), A Review of The Current Status of Migratory Wild Birds in Iraq and Syria, Al-Qadisiyah Journal, Vol.12, issue. 1.

Mathis, G.F. and Broussard, C. (2006), Increased level of Eimeria sensitivity to diclazuril after using a live coccidial vaccine. Avian Diseases 50 (3).

MSD Animal Health, (2013) Important Poultry Diseases, 5th edition.

Patrick Dehaumont,(2018) Manual of Poultry Diseases, 1th edition.

Paynter,S. (2015) Humidity and respiratory virus transmission in tropical and temperate settings, Epidemiology & Infection, Volume 143, Issue 6.

Savita Sharma, (2019) Poultry Diseases Production & Its Management, 1th edition.

Teferi Markos، (2016) A Review on Pullorum Disease and its Economic Importance in Poultry Industry ، Journal of Poultry Science and Technolog, V 4, Issue 1.

التنزيلات

منشور

2026-07-26

إصدار

القسم

Articles

كيفية الاقتباس

كاریگه‌ری تایبه‌تمه‌ندیه‌كانی ئاووهه‌وا له‌سه‌ر تووشبوونی په‌له‌وه‌ر به‌نه‌خۆشیه‌كان له‌قه‌زای كفریدا. (2026). مجلة جامعة التنمية البشرية, 12(3), 120-129. https://doi.org/10.21928/juhd.v12n3y2026.pp120-129