پڕۆسەى ڕاگواستنى گوندەکانى هەورامان لە باشوورى کوردستان (١٩٧٨-١٩٨٨)
DOI:
https://doi.org/10.21928/juhd.v12n2y2026.pp16-25الكلمات المفتاحية:
ڕاگواستن، گوند، هەورامان، ئوردوگاى زۆرەملێ، سوپاى عێراقالملخص
- لە دوای هەرەسى شۆڕشى ئەیلول (١٩٧٥) و دەستپێکردنەوەى شۆڕش لە باشوورى کوردستان، حکومەتى عێراق بە شێوازێکى نەخشە بۆ کێشراو، پڕۆسەى ڕاگواستنى دانیشتوان و وێرانکردنى گوندەکانى ناوچە سنورییەکانى جێبەجێکرد. بەم هۆکارە دانیشتوانى گوندەکانى هەورامان بە چەند قۆناغێک لە کۆتایى حەفتاکانى سەدەى ڕابردوو، تاوەکو کۆتاییهاتنى جەنگى (عێراق – ئێران) ڕووبەڕووى سیاسەتى ڕاگواستن و وێرانکردن بوونەوە. گوندنشینەکانى ناوچەى هەورامان پەناگەی بەگژداچوونەوەى سوپاى عێراق و هێزى بنچینەیى شۆڕش و سەرچاوەى بژێوى و پێداویستییەکانى پێشمەرگە بوون، ڕژێم پێی وابوو بە تێکدانى گوندەکان خەباتى شۆڕشگێڕى پێشمەرگە لەو ناوچانە کۆتاییدێت. ئەو پڕۆسەیە لێکەوتە و جێکەوتەی سیاسیى، ئابوریى و کۆمەڵایەتیى هەبوو، تەنانەت هەوڵى خاپوورکردنی تەواوەتى ناوچەکە دراوە، پاشماوە مێژووییەکانى گوندەکانى هەورامان، شێوازەکانى ژیان پێش ١٢ى ئەیلولى ١٩٧٨ جیاوازتر لە دوای ئەو بەروارە نمایشکراون.
بە مەبەستی تێگەیشتن لە سیاسەتی ڕاگواستن و چۆنێتی و کاریگەرییەکانی، هەوڵدراوە بە میتۆدی وەسفی شیکاریی و سوودوەرگرتن لە مێژووی زارەکی، توێژینەوەکە لە چێوە ئەکادیمییەکەیدا دابڕێژرێتەوە.
ڕاگواستن وەک سیاسەتی ڕیشەکێشکردن و ئاوەژووکردنی فۆرمى ژیانى گوندنشینان، کە لە کۆنەوە دەستلەملانى ژینگەى سروشتى بوون، لە ئوردوگاى زۆرەملێدا گرفتی گەورەی حەوانەوەو خۆشنوودیی بۆ دروستکردن، هەر ئەمەش وایکردووە نەوە لە دواى نەوە کولتورە باڵا هەورامییانەکەى دانیشتوانى ناوچەکە بەرە و لاوازیی و لەناوچوون ببات.
المراجع
یەکەم: کتێبەکان
أ: کتێبە کوردییەکان
هورامانى، محمد امین(٢٠٠٠)، مێژووى هەورامان، انشارات بلغ، تهران.
ڕۆستەم، ئەیوب(٢٠١١)، هەورامان، ب١، چ٣، چاپخانەى کوردۆنیا، سلێمانى.
هەورامانى، ڕێباز حمەغریب(٢٠١٧)، جوگرافیاى هەورامان و دەرامەتە ئاوییەکانى، چاپخانەى حەمدى، سلێمانى.
عەباس، جەلیل(٢٠١١)، دەلاقەیەکى نوێ ڕوو بە مێژووى کۆن، چاپخانەى کوردۆنیا، هەولێر.
محەمەد، مراد حەکیم(٢٠٠٤)، ئاکامە کۆمەڵایەتییەکانى سیاسەتى ڕاگواستنى کورد لە عێراق لەسەردەمى بەعسدا، سەنتەرى لێکۆڵینەوەى ستراتیجیى کوردستان، سلێمانى.
بۆ زانیارى زیاتر دەربارەى قۆناغەکانى ڕاگواستن لە باشوورى کوردستان، بڕوانە: سالح، عومەر هەمزە(٢٠٠٩)، ڕاگواستن لێکۆڵینەوەیەکى جیۆگرافى و مێژوویى ڕاگواستنى زۆرەملێى گوندنشینەکانى کوردستان، پشدەر وەک نمونە، چاپخانەى خانى، دهۆک.
بێ ناوى نوسەر( ١٩٨٨)، کوردستان باسێکى مێژوویى و جیۆگرافى و ئابورى، مەکتەبى ناوەندى دراسات و توێژینەوەى پارتى، هەولێر.
مەحمود، عەبدوڵڵا کەریم( ٢٠٠٣)، ڕەشەباى ژەهر و ئەنفال، بەرگى دووەم، سەنتەرى لێکۆڵینەوەى ستراتیژى کوردستان، سلێمانى.
نەجمەدین، پشکۆ(٢٠٠١)، ئەزموون ویاد، ئاڵاى شۆڕش و حیکایەتەکانى زیندان، ب١-٢، چ٣، ب.چ،ب.ش.
محمد، عبدالرزاق عبدالرحمن(٢٠٠٥)، سەربوردێکى هەورامان و سەردانێکى تەوێڵە، چاپخانەى مەهارات، تاران.
ئەسەسەرد، فەرید(٢٠٠٠)، کوردستان و مەسەلەکانى ئەمنى قەومى، سەنتەرى لێکۆڵینەوەى ستراتیجى کوردستان، سلێمانى.
خۆشناو، جاسم تۆفێق(٢٠٠٢)، مەسەلەى کورد و یاساى نێودەوڵەتان، سەنتەرى لێکۆڵینەوەى ستراتیجى کوردستان، سلێمانى.
عەبدوڵڵا، سلێمان(١٩٩٩)، ڕاگواستنى گوندنشینەکان لە هەرێمى کوردستانى عێراقدا، گۆڤارى سەنتەرى برایەتى، ژ.١٢، ب.چ، هەولێر
عبدالرحمن، فرمان(٢٠٠٦)، پاکتاوى ڕەگەزى کورد لەکوردستانى عێراقدا، لەبڵاوکراوەکانى مەکتەبى بیر و هۆشیارى(ى.ن.ک)، سلێمانى.
نیکیتین، بازیل(١٩٩٧)، کورد و کوردستان، و. خالید حیسامى، چاپخانەى زانکۆى سەلاحەددین، هەولێر.
محمد، عبدالرزاق عبدالرحمن(٢٠٢٠)، بزاوتى ئیسلامى لە ڕەگى ئیخوانەوە بۆ ڕاگەیاندنى یەکگرتوو، ب٤، چاپخانەى سازیار، سلێمانى.
حمەسەعید، حەمە(٢٠١٦)، دەنگى خاک، ب١، چاپخانەى حەمدى، سلێمانى.
هەورامى، فریاد(٢٠١٩)، بیناسوتاوەکەى سیروان لە زمانى شایەتحاڵەکانەوە، چاپخانەى سارا، سلێمانى.
ب/ کتێبە عەرەبییەکان:
علاءالدین، عطا محمد(٢٠٠٨)، قضاء حلبجة، مطبعە تیشک، السلیمانیة.
محەمەد، خلیل ئیسماعیل(دکتۆر)،٢٠٠٣، مؤشرات سیاسة التعریب و التهجیر فى اقلیم کردستان، الطبعة الثالثة، بدون مطبعة، اربیل.
چاوپێکەوتن لەگەڵ:
مستەفا، عیرفان(دکتۆر)، خورماڵ، (١٨/١/٢٠٢٥)، لە دایکبووى ساڵى ١٩٧٤، هەڵگرى بڕوانامەى دکتۆرایە، شایەتحاڵى پڕۆسەى ڕاگواستنى گوندەکانى هەورامان بووە.
مەحمود، محمەمەدى حاجى، ٢٦/١٠/٢٠٢٤، گوڵەخانە، لە دایکبووى١٩٥٣، پێشمەرگەى یەکەمین مەفرەزەى(ى.ن.ک)بووە.
ڕەشید، ئەحمەد کوێخا، ١١/١٠/٢٠٢٤، خورماڵ، لە دایکبووى ١٩٦٩، شایەتحاڵى ڕاگواستنى گوندى دەرەى مەڕ بووە.
عەباس، نەجدە ناجى، ٦/١/٢٠٢٥، هەولێر، لە دایکبووى ساڵى١٩٥٢، پێشمەرگەى دێرین(پ.د.ک)بووە.
مستەفا، جەمال محەمەد، ١٤/١١/٢٠٢٤ خورماڵ، لە دایکبووى ١٩٥٦، پێشمەرگەى دێرین(پ.د.ک)بووە.
عارف، عەلى میرزا، ٢٨/٩/٢٠٢٤، هەڵەبجە، لە دایکبووى ١٩٥١، شایەتحاڵى ڕاگواستنى گوندەکانى هەورامان بووە، ٢٨/٩/٢٠٢٤.
گوڵپى، ناجیح محمد، ١٣/٩/٢٠٢٤، هەڵەبجە، لە دایکبووى ١٩٦٩، شایەتحاڵى ڕاگواستنى گوندى گوڵپ بووە.
حەسەن، حسێن محمود، ١٩/٩/٢٠٢٤، خورماڵ، لە دایکبووى ١٩٤١، شایەتحاڵ ڕاگواستنى گوندى یاڵانپی بووە.
سادق، بەشیر حامد، ٢٥/١٠/٢٠٢٤، خورماڵ، لە دایکبووى ١٩٦٦، شایەتحاڵى ڕاگواستنى گوندى دەرەى مەڕ بووە.
دەرەمەڕى، فایەق سالم حمەکریم، ٢٨/٩/٢٠٢٤، خورماڵ، لە دایکبووى ١٩٦٧، شایەتحاڵى ڕاگواستنى گوندى دەرەى مەڕ بووە.
عەزیز، ڕۆستەم نادر، ٣/١٠/٢٠٢٤، بیارە، لە دایکبووى١٩٦٨، شایەتحاڵى کۆچى ناچارى دانیشتوانى شارەدێى بیارە بووە لە ساڵى١٩٨١.
حسێن بیارەیى، فەیرۆز مەحیەدین، ١١/١٢/٢٠٢٤، بیارە، لە دایکبووى١٩٥٩، پێشمەرگەى(پ.د.ک)بووە لە ناوچەى هەورامان.
تەوێڵەیى، کەریم محەمەد کەریم، ٤/١٠/٢٠٢٤، تەوێڵە، لە دایکبووى ١٩٤٦، شایەتحاڵى کۆچى ناچارى شارەدێى تەوێڵە بووە لە ساڵى١٩٨١.
کەریم، هۆمایۆن صاحب، ١٣/٩/٢٠٢٤، هەڵەبجە، لە دایکبووى ١٩٧٤، شایەتحاڵى کۆچى ناچارى دانیشتوانى شارەدێى تەوێڵەبووە لە ساڵى١٩٨١.
عەبدوڵا، نەزیر غەفار، ١٢/١٠/٢٠٢٤، خورماڵ، لە دایکبووى١٩٧٢، شایەتحاڵ ڕاگواستنى گوندى زەڵم بووە.
حەمە ڕەشید، ئەکرەم محمد، ٢٥/٩/٢٠٢٤، خورمال، لە دایکبووى ١٩٥٥، ئەندامى شانەى نهێنى ڕێکخستنەکانى(ى.ن.ک)بووە لە ئوردوگاى زۆرەملێى خورماڵ و شایەتحاڵى ڕاگواستنى گوندى بانیشار بووە.
یاڵانپێى، نەوشیروان مەجید، ٢٧/٩/٢٠٢٤، خورماڵ، لە دایکبووى١٩٦٧، شایەتحاڵى ڕاگواستنى گوندى یاڵانپێ بووە.
حاجى زەڵمى، ئیبراهیم، ٢٧/١/٢٠٢٥، خورماڵ، لە دایکبووى ١٩٦٩، شایەتحاڵى ڕاگواستنى گوندى زەڵم بووە.
عیزەت، نیعمەت محەمەد، خورماڵ، لەدایکبووى١٩٦٥، شایەتحاڵى کۆچى ناچارى دانیشتوانى هەورامان بوو لە١٣ى ئایارى١٩٨٧ و ١٦ى ئازارى١٩٨٨ و رۆژانى دواتر بوو.
حەمەخان، عەبدوڵا حەمە شەریف ، ٤/٢/٢٠٢٥، خورماڵ، لەدایکبووى١٩٦٤، ئەندامى شانەى نهێنى ڕێکخستنەکانى(پ.د.ک)بووە لە ئوردوگاى زۆرەملێى خورماڵ و شایەتحاڵى ڕاگواستنى گوندى زەڵم بووە.
محەمەد گوڵپى، فایەق محمد، ١٤/٢/٢٠٢٥، خورماڵ، لە دایکبووى١٩٥٧، شایەتحاڵى ڕاگواستنى گوندى گوڵپ بووە.
محەمەد ئەمین زەڵمى، محەمەد یاسین، ١٠/٥/٢٠٢٥، خورماڵ، لەدایکبووى١٩٦٦، شایەتحاڵى کۆچى ناچارى دانیشتوانى هەورامان بوو لە١٣ى ئایارى١٩٨٧ و ١٦ى ئازارى١٩٨٨ و رۆژانى دواتر بوو.
ئەمین سەرگەتى، سدیق عەبدوڵا، ١٩/٥/٢٠٢٥، خورماڵ، لەدایکبووى١٩٧٠ى گوندى سەرگەت، شایەتحاڵ.
خواکەرەم، ڕەمەزان ئەمیرخان، ٢٨/٥/٢٠٢٥، هەڵەبجە، لەدایکبووى ساڵى١٩٥٠ى گوندى هاوارە، شایەتحاڵى ڕاگواستنى گوندەکانى هاوار و هاوارە کۆن و دەرەتفێ بووە.
سادق، عەبدولمەلیک سەعید،١٧/٥/٢٠٢٥، خورماڵ، شایەتحاڵ.
گۆڤار و ڕۆژنامە
میکە ئیبراهیم،(٢٠٠٥)، گوندى گوڵپ، میژوویەکى فراوان، خەباتێکى بەرین، ڕۆژنامەى خورماڵ، ژمارە٨، ساڵى یەکەم، ل٧.
عزیز، فیروز حسن(٢٠١٢)، جدل الانسان والطبیعة في هورامان، دراسة في الشخصیة الاقلیمیة لهورامان، گۆڤارى زانکۆى سلێمانى، ژمارە(٣٥).
حسن، فەخرەدین محمد(٢٠٠٢)، پیشەسازى دەستکرد لە هەوراماندا، گۆڤارى هەورامان، ژمارە٣١، سلێمانى.
محمود، عبداللە کریم، ڕۆستەم، ئەیوب(١٩٩٩)هەورامان سروشتى جوان و کلتورى کوردەوارى، ڕۆژنامەى کوردستانى نوێ، ژمارە ١٧٨٤، سلێمانى، ١٩٩٩.
بەرنامەى دۆکۆمێنتارى
spedaبەرنامەى دۆکۆمێنتارى)، سلێمانى، گوندى سەرگەت، ٩/٩/٢٠٢٤.
KNN(بەرنامەى دۆکۆمێنتارى)، سلێمانى، ڕاگواستنى ئاواییەکانى هەورامان، ٢٥/٧/٢٠١٥.
التنزيلات
منشور
إصدار
القسم
الرخصة
الحقوق الفكرية (c) 2026 Hiwa Aziz Saeed, Sabah Majeed Fatah
هذا العمل مرخص بموجب Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
